დაბინძურების სტაციონალირი წყაროებიდან ატმოსფერულ ჰაერში გაფრქვევების ფაქტობრივი რაოდენობის განსაზღვრის ინსტრუმენტული მეთოდის, დაბინძურების სტაციონალური წყაროებიდან ატმოსფერულ ჰაერში გაფრქვევების ფაქტობრივი რაოდენობის დამდგენი სპეციალური გამზომ-საკონტროლო აპარატურის სტანდარტული ჩამონათვალისა და დაბინძურების სტაცონალური წყაროებიდან ტექნოლოგიური პროცესების მიხედვით ატმოსფერულ ჰაერში გაფრქვვების ფაქტობრივი რაოდენობის საანგარიშო მეთოდიკის შესახებ დებულების დამტკიცების თაობაზე

17. აირჰაერმტვერსატარში გაფრქვეული ნაკადის P წნევისას და t ტემპერატურისას P₁ სიმკვრივე იანგარიშება ფორმულით:

t a

– აირის სიმკვრივეა ნორმალური პირობებისას;

 – ატმოსფერული წნევაა (პასკალი);

P – ჭარბი წნევაა (პასკალი).

18. ტენიანი ჰაერის სიმკვრივე (ნორმალური პირობებისას) იანგარიშება ფორმულით:

1

 – 1 მ³ ჰაერის ტენშეცულობაა (ნორმალური პირობებისას 1მ³ მშრალ ჰაერზე გადაანგარი ებით) გ/მ³, რომლის მნიშვნელობაც ტემპერატურისა და ტენიანობის მიხედვით აიღება დანართი 10-ის მიხედვით..

19. ტენიანი ჰაერის სიმკვრივე – p_x, ნაკადის t ტემპერტურისას და P ჭარბი წნევისას, იანგარიშება ფორმულით:

   +

P1 =--------------

  1+-------

     0,804

20. აირჰაერმტვერსატარის S განივკვეთში წამში გატარებული გაფრქვეული ნაკადის მოცულობითი სიჩქარე (ხარჯი)–W მ ³ /წმ იანგარიშება ფორმულით:

W= V1  . S= α 1  V0  S,

სადაც:

V₁ – აირჰაერმტვერსატარის განივკვეთში გაფრქვევის ნაკადის წრფივი სიჩქარის გასაშუალოებულ მნიშვნელობაა, მ/წმ;

S – აირჰაერმტვერსატარის (მილის) განივკვეთის ფართია, მ ² ;

V₀ – აირჰაერმტვერსატარის ცენტრში გაფრქვევის წრფივი სიჩქარის საშუალო მნიშვნელობაა მ/წმ,;

α₁ – განივკვეთის მიხედვით წრფივ სიჩქარეთა განაწილების კოეფიციენტია, რომელიც იანგარიშება ფორმულით:

ãÀÌÉ α i

α i =-----------

n

სადაც

α_i – i-ურ წერტილში გაზომვით დადგენილი წრფივი სიჩქარის შეფარდებაა აირჰაერმტვერსატარის ცენტრში ანალოგიური V₀ სიჩქარის მნიშვნელობასთან;

n – განივკვეთში წრფივ სიჩქარეთა გაზომვების რაოდენობაა.

21. ამ მუხლის მე-20 პუნქტში წარმოდგენილი ფორმულით იანგარიშება გაფრქვევის პრაქტიკული ხარჯი წნევის და ტემპერატურის კონკრეტული მნიშვნელობებისთვის, რომელთა გადაანგარიშება ნორმალური პირობებისთვის ხდება ფორმულით:

           (Pa ± P). 273                     (Pa ± P)

W0  = W --------------------- = 0,0027 W------------

         101080.(273+t)                     273+t

მუხლი 15. ჰაერის (აირის, აირჰაერმტვერნარევის) ტენშეცულობის განსაზღვრის შესახებ

1. ჰაერის ან აირის (აირჰაერმტვერნარევის) ტენიანობის განსაზღვრისთვის გამოიყენება სორბციული (აბსოლუტური), ფსიქრომეტრული, კონდენსაციური მეთოდები, ნამის წერტილის მეთოდი და ა.შ. გაზომვის მეთოდთა შერჩევისას გაითვალისწინება გასაზომი ნაკადის კონკრეტული თავისებურებანი. მაგალითად, ელექტროტექნიკურ ნაკეთობათა წარმოებების ასპირაციული სისტემების გაფრქვევებში ტენიანობის განსაზღვრისთვის უფრო მოხერხებულია ფსიქრომეტრული მეთოდი, რომელიც ეფუძნება ნაკადში წყლის ორთქლის პარციალური წნევის ირიბ განსაზღვრას მშრალი და ტენიანი თერმომეტრთა ჩვენებების მიხედვით; მშრალი თერმომეტრი აჩვენებს წყლის ორთქლით გაუჯერებელი, თერმომეტრის გარემომცველი ნაკადის ტემპერატურას, ხოლო ტენიანი თერმომეტრი კი – იგივე გარემოში, ტენის აორთქლებაზე დახარჯული სითბოს გამო, უფრო ნაკლებ ტემპერატურას. ასეთი ტემპერატურათა სხვაობა მით მეტია, რაც მეტია წყლის აორთქლება (ე.ი. რაც უფრო მეტად მშრალია ჰაერი). ფსიქომეტრული მეთოდით ტენიანობის განსაზღვრისათვის გამოიყენება: სინჯამღები მილი, მტვერდამჭერი მოწყობილობა, ბარომეტრი-ანეროიდი, სხვადასხვა კონსტრუქციის ფსიქრომეტრები, რეომეტრი ან როტამეტრი, საბერველი (ჰაერშემბერი), ლაბორატორიული (ვერცხლისწყლიანი) თერმომეტრები, 10-12 მილიმეტრის დიამეტრის მქონე რეზინის მილები და მომჭერები.

2. ჰაერშემბერის ჩართვის შემდეგ გაფრქვევის ნაკადიდან 20-25 ლ/წთ ხარჯით სინჯის ასაღებად გამართავენ რეომეტრს და ამ რეჟიმში გაზომვის სისტემას მოიყვანენ თერმულ წონასწორობაში გასაზომ ნაკადთან 10-15 წუთის გან,ავლობაში ასეთი ნაკადის სისტემაში გატარებით. ამის შემდეგ ჩაიწერენ თერმომეტრთა ჩვენებებს ყოველ 15 წუთში ერთხელ. ერთდროულად ბარომეტრ-ანეროიდის საშუალებით იზომება ატმოსფერული წნევა. თუ ამ გაზომვათა მონაცემები ერთმანეთისგან მცირედ განსხვავდება, მაშინ ასეთი რამოდენიმე გაზომვის შედეგთა გასაშუალოებით მიიღება გაზომილ სიდიდეთა საიმედო მნიშვნელობა. გაზომვების მონაცემთა მნიშვნელობებს შორის დიდი სხვაობისას ასეთი გასაშუალოება დაუშვებელია.

3. გაფრქვევის ნაკადში გაზომვისას წყლის ორთქლის პარციალური წნევა P_W (პასკალი) განისაზღვრება ფორმულით:

სადაც:

P₁ – ტენიანი თერმომეტრის მიერ ნაჩვენები ტემპერატურისას ნაჯერი წყლის ორთქლის პარციალური წნევაა (პასკალი), აიღება დანართი 10-ის მიხედვით;

C – კოეფიციენტია, რომელიც დამოკიდებულია ტენიანი თერმომეტრის ირგვლივ ჰაერის (აირის) მოძრაობის წრფივ სიჩქარეზე (როცა სიჩქარე მეტია 5 მ/წმ-ზე მაშინ C=0,66•10-3, რაც შეესაბამება ჰაერის (აირის) 20-25 ლ/წთ მოცულობით სიჩქარეს–ხარჯს);

t₁ და t₂ – სათანადოდ მშრალი და ტენიანი თერმომეტრის ჩვენებებია, ^oC;

P₂ – ატმოსფერული წნევაა, პასკალი;

P₃ – წნევაა ფსიქომეტრში, რომელსაც რეომეტრი საზღვრავს, პასკალი;

P₄ – მილში ჰაერის (აირის, აირჰაერმტვერნარევის) წნევაა, პასკალი.

5. ტენიანობა ტენიანი ჰაერისთვის იანგარიშება ფორმულით:

f ’’= 2180P’W  (273+t)

ხოლო მშრალი ჰაერისთვის კი ფორმულით:

f ’=804(PW / Pa +-  Pb

 მუხლი 16. აირმტვერნარევთა გაფრქვევებში ძირითად მავნე ნივთიერებათა (მტვრის, ნახშირჟანგის, გოგირდის დიოქსიდის, აზოტის ოქსიდთა (NO2-ის სახით) და ნახშირწყალბადთა) კონცენტრაციების ინსტრუმენტული მეთოდით გაზომვის ზოგადი პრინციპები

 1. გაფრქვევებში მავნე კომპონენტთა კონცენტრაციათა განსაზღვრის მეთოდების და სათანადო აპარატურის შერჩევისას გათვალისწინებულ უნდა იქნეს: გაფრქვევებში განსასაზღვრავ კომპონენტთა შემცველობის სიმცირე, კონცენტრაციის განსაზღვრისთვის გამოყენებული ხელსაწყო-აპარატურის მგრძნობიარობა, მისი განსაზღვრის ზედა ზღვარი, განსასაზღვრავი კომპონენტის ატმოსფეროში ზღვრულად დასაშვები კონცენტრაციათა (სამუშაო ზონის, საშუალო დღე-ღამური, მაქსიმალური ერთჯერადი) მნიშვნელობები, რომელთა გათვალისწინებითაც კონცენტრაციის განსაზღვრა უნდა ჩატარდეს იმგვარად, რომ განსაზღვრის ცდომილება იყოს მინიმალური (ანუ განსაზღვრისას მდგრძნობიარობა იყოს მაქსიმალური).

2. გაფრქვევებში მყოფი მავნე კომპონენტთა კონცენტრაციების მაქსიმალური სიზუსტით და საიმედოობით განსაზღვრისათვის კონცენტრაციის ინსტრუმენტული მეთოდით განსაზღვრის ხანგრძლიობა უნდა იქნეს იმგვარად შერჩეული, რომ უზრუნველყოფილ იქნეს. კონცენტრაციის განსაზღვრა მოცემული ინსტრუმენტისთვის განსაზღვრის ოპტიმალურ უბანში და ამავდროულად განსაზღვრული სიდიდე ადეკვატურად უნდა ასახავდეს საწარმოო პროცესის სიმძლავრესთან (წარმადობასთან) კავშირში გაფრქვევათა რაოდენობრივ მხარეს. ასეთ გაზომვათა ხანგრძლიობა დაახლოებით შეადგენს 20 წუთს.

3. გაზომილი სიდიდის საშუალო მნიშვნელობის საბოლოოდ დასადგენად განმეორებით ჩატარებულ გაზომვათა (გასაზომად აღებულ სინჯთა) რაოდენობა ორთქლთა და აირთათვის არის არაუმცირეს შვიდისა, ხოლო აეროზოლებისთვის–არაუმცირეს ათისა.

4. აირჰაერმტვერსატარიდან საანალიზო სინჯის ასაღებად გამოიყენება ისეთივე მოწყობილობა, რასაც იყენებენ სამუშაო სივრცეში ჰაერის სინჯის ასაღებად სანიტარულ-ქიმიური ანალიზის ჩატარებისთვის. ამ მიზნით შეიძლება ანალიზის ექსპრეს-მეთოდთა გამოყენება, ზოგიერთი მავნე ნივთიერების ატმოსფერული კონცენტრაციის განსაზღვრა კი– ინდიკატორული მილაკის საშუალებით (დანართი 11).

5. ზოგიერთი მეთოდით აიროვან აგრეგატულ მდგომარეობაში მყოფი მავნე ნივთიერებათა ატმოსფერული კონცენტრაციების განსაზღვრისათვის საჭირო სინჯები აიღება სხვადასხვა ტიპის სპეციალურ საცავებში (შპრიცები, პიპეტები, ბალონები და ა.შ.) სათანადო წესების დაცვით. ამასთან ერთად, გამოიყენება, აგრეთვე, სპეციალურ მშთანთქმელებზე გატარებით განსასაზღვრავი კომპონენტის ამ შთანთქმელებზე დაგროვება მისი შემდგომი რაოდენობრივი ანალიზისთვის.

6. აიროვან აგრეგატულ მდგომარეობაში მყოფი მავნე ნივთიერებათა რაოდენობრივი ანალიზისთვის ფართოდაა გავრცელებული სხვადასხვა ტიპის და წარმოების იონსელექციური ელექტროდების გამოყენებით იონსელექციური პოტენციომეტრიის პრინციპით მომუშავე ხელსაწყოები (PAC III S, B-102), აგრეთვე, ქრომატოგრაფები, აირანალიზატორები; ამათთან შედარებით ნაკლები სიზუსტით ზომავენ გაფრქვევებში მავნე ნივთიერებათა კონცენტრაციებს ინდიკატორული მილაკები. რიგ შემთხვევებში საანალიზოდ გამოიყენება, აგრეთვე: პოლაროგრაფები, სპექტრომეტრები, სპექტროფოტომეტრები, სპექტროგრაფები და ა.შ.

7. აეროზოლთა ანალიზისას მყარ დისპერსიულ ფაზას აგროვებენ გაფრქვევის ნაკადის გატარებით სპეციალურ ფილტრზე. ამ დროს ნაკადიდან სინჯის კონტროლირებულად აღება ხდება სხვადასხვა ტიპის (მაგ. ელექტრული) ასპირატორთა გამოყენებით. კონკრეტულ პირობათა მიხედვით გამოიყენება სხვადასხვა ტიპის ფილტრები. გაფრქვევათა ნაკადიდან ასპირატორთა საშუალებით აღებულ სინჯთა მოცულობა (მოცულობითი სიჩქარე ანუ ხარჯი) განისაზღვრება სისტემაში ჩართული რომელიმე ტიპის ხარჯმზომით (როტამეტრი, რეომეტრი და ა.შ.) არაუმეტეს ±10%-იანი ფარდობითი ცდომილების პირობებში.

8. სინჯად ასაღები აირჰაერმტვერნარევის მოცულობა იანგარიშება ფორმულით:

Z W1

Wx =----------

C W2

სადაც

W_x – გაფრქვევის ნაკადიდან ასპირატორით სინჯის აღებისას ასპირატორის წარმადობაა (ანუ მოცულობითი სიჩქარეა, ხარჯია), ლიტრი/წუთი;

 ­– ასპირატორის მუშაობის ხანგრძლივობაა სინჯის აღებისას, წუთი;

W₁ – ერთჯერადი განსაზღვრისთვის აღებული სინჯის საერთო მოცულობაა, მმ3;

W₂ – ერთჯერადი განსაზღვრისათვის საანალიზოდ გამოყენებული მოცულობაა სინჯის ნაწილისა, მმ ³ ;

Z – მეთოდის მგრძნობიარობაა, მიკროგრამი;

C – გასაზომი კონცენტრაციის სავარაუდო მნიშვნელობაა, მგ/მ ³ .

 მუხლი 17. გაფრქვევებში მტვრის კონცენტრაციის გაზომვა

1. გაფრქვევებში მტვრის კონცენტრაციის გასაზომად საჭირო სინჯის მოცულობა შეფასდება მე-9 მუხლის მე-7 და მე-11 პუნქტების თანახმად. ამ სიდიდეთა საორიენტაციო მნიშვნელობები წარმოდგენილია მე-12 დანართში.

2. AФА ფილტრის გამოყენებისას ფილტრის მიერ დასაჭერი დისპერსიული ფაზის Δm მასის (მილიგრამი) დასაშვები მნიშვნელობა იანგარიშება მე-7 მუხლის მე-10 პუნქტში წარმოდგენილი ფორმულით.

3. მტვრის ანალიზის შესრულებისთვის, სინჯიანი ფილტრები, რომლებიც ჩადებულია ქაღალდის კასეტაში და საიმედოდაა შეფუთული წონაკის უცვლელობის დასაცავად, აიწონება ლაბორატორიაში ხელმეორედ (ან აეროზოლის დისპერსიული ფაზის ქიმიური ანალიზისთვის). პირველად ხდება ცარიელი (სუფთა) ფილტრების აწონვა აწონვის წესების დაცვის შესაბამისად. ლაბორატორიაში (სასასწორე ოთახში) ფილტრები 40-60 წუთის განმავლობაში ექსიკატორში ყოვნდება ტემპერატურის და ტენიანობის მხრივ მათი წონასწორობაში მოსაყვანად. სინჯიან ფილტრთა აწონვა ხდება ერთიდაიგივე ანალიზურ საწორზე. სინჯიან ფილტრს იღებენ პაკეტიდან, მას ფრთხილად მოაცილებენ დამცველ რგოლს, დადებენ სასწორის თეფშის შუაგულში და აწონიან 0,1 მგ სიზუსტით.

4. მტვრის კონცენტრაცია გამოითვლება ფორმულით:

                                 Δ m

C=------ ÌÂ/Ì 3  ,

                                                                      W0

სადაც :

Δm – მტვრის წონაკია ფილტრზე, მგ (განისაზღვრება სინჯის აღებამდე და მის შემდეგ ფილტრის წონათა სხვაობით);

W₀ ­– სინჯად აღებული აირჰაერმტვერევის მოცულობაა, მ³.

5. აირჰაერმტვერნარევის მოცულობა W₀ იანგარიშება ფორმულით:

W

W0  =--------- ÌÂ/Ì3

1000

სადაც:

W – საანალიზოდ ასპირატორით სინჯის აღებისას ასპირატორის მიერ გატარებული ნაკადის მოცულობითი საჩქარეაა(ხარჯია), ლ/წთ;

 – სინჯის აღების ცანგრძლივობაა, წთ.

6. აეროზოლის დისპერსული ფაზის შემადგენლობაში ცალკეულ კომპონენტთა განსაზღვრის აუცილებლობისას, ფილტრი მუშავდება ანალიზის მიღებული მეთოდების თანახმად.

7. ქაღალდის ჰილზების გამოყენებისას, მათ წინასწარ აშრობენ საშრობ კარადაში 20-30 წუთის განმავლობაში 800 C ტემპერატურაზე, რის შემდეგაც 3 დღის განმავლობაში ინახავენ ოთახის ტემპერატურაზე ექსიკატორში. აწონვამდე ქაღალდის ჰილზებს ექსიკატორში აყოვნებენ ერთი დღე-ღამის განმავლობაში სასასწორე ოთახში. სამუშაო ფილტრების აწონვის პარალელურად, ყოველი 10 ცალის შემდეგ, წონიან საკონტროლო ფილტრს 1 მგ-მდე სიზუსტით. სინჯთა აღების შემდეგ ფილტრებს (ჰილზებს) კვლავ აყოვნებენ დღე-ღამის გამნავლობაში სასასწორე ოთახში (ექსიკატორში) და წონიან საკონტროლო ფილტრებთან ერთად. სინჯიანი ფილტრის წონის მნიშვნელობაში შეაქვთ შესწორება, რომელიც ითვალისწინებს თვით ფილტრის წონის ცვლილებას.

8. მინის ალონჟები, რომლებიც შევსებულია მინის ან აზბესტის ბოჭკოთი, თერმული დამუშავებით დაიყვანება მუდმივ წონამდე სინჯის აღებამდე და აღების შემდეგ. ამისთვის მათ აშრობენ 105 ⁰C ტემპერატურაზე საშრობ კარადაში და შემდგომ ათავსებენ ექსიკატორში ტემპერატურული წონასწორობის დამყარებამდე. ამ ოპერაციას იმეორებენ მანამ, სანამ შემდგომი წონა არ გახდება წინა წონის ტოლი (წონაკის მუდმივ წონამდე დაყვანა).

    მუხლი 18. გაფრქვევებში ნახშირჟანგის (CO-ს)კონცენტრაციის გაზომვა

1. გაფრქვევებში ნახშირჟანგის კონცენტრაციის განსაზღვრის მეთოდების შერჩევის უმთავრესი კრიტერიუმებია: მეთოდის სიმარტივე, განსაზღვრის მოხერხებულობა, მაღალი სელექციურობა და სიზუსტე, მაღალი მგრძნობიარობა, განსაზღვრის აღწარმოებადობა და განსაზღვრის ფართო ინტერვალი. ამ კრიტერიუმთა გათვალისწინებით გაფრქვევებში ნახშირჟანგის კონცენტრაციის განსაზღვრისთვის რეკომენდირებულია:

ა) გაფრქვევებში ნახშირჟანგის კონცენტრაციის განსაზღვრის ექსპრეს-ანალიზის მეთოდი;

ბ) გაფრქვეული ნაკადის სინჯში ნახშირჟანგის კონცენტრაციის განსაზღვრის ლაბორატორიული მეთოდი.

2. ექსპრეს-ანალიზის მეთოდით (ინდიკატორული მილაკების ГХ–4 და ГХ CО–5 ხელსაწყოთა გამოყენებით) გაფრქვევებში ნახშირჟანგის კონცენტრაცია განისაზღვრება ნახშირჟანგის კონცენტრაციის მნიშვნელობის შემდეგ ინტერვალში: 6,25–62 500 მგ/მ ³ . კონცენტრაციის განსაზღვრის მეთოდი ინდიკატორულ მილაკთა და ხელსაწყოთა გამოყენებით ეფუძნება სპეციფიკურ „ფერად” (თვისობრივ) რეაქციას, რომელიც ნახშირჟანგის კონცენტრაციის განსაზღვრის პროცესში ხორციელდება ნახშირჟანგსა და ინდიკატორულ მილაკში არსებულ მყარ სარჩულზე-სილიკაგელზე დატანებულ სათანადო რეაგენტს შორის. ამ დროს ინდიკატორულ მილაკში წარმოქმნილი შეფერილი შრის სიგრძე დამოკიდებულია განსასაზღვრავი აირის –ნახშირჟანგის კონცენტრაციასა და სინჯის მოცულობაზე. განსაზღვრული კონცენტრაციის მნიშვნელობა აითვლება იმ სკალაზე, რომელიც აქვს ინდიკატორულ მილაკს და მის გარსაცმს (ბუდეს). გაზომვის ჩატარება დასაშვებია სინჯში 100%-მდე ფარდობითი ტენიანობისას და 0–35⁰C ტემპერატურულ ინტერვალში. კონცენტრაციის გამზომი საშუალებებია:

ა) ინდიკატორული მილაკები: ТИСО–0,2 (ტუ 12.43.20–76) და ТИСО–5 (ტუ 12.43.65–80);

ბ) ხელის საბერველიანი მილი;

დ) გამფილტრავი ვაზნა;

ე) შემწოვი და დამჭირხნი (შტუცერებიანი) ტუმბო;

ვ) პოლიეთილენის ტომარა ან რეზინის კამერა.

3. ნახშირჟანგის კონცენტრაციის განსაზღვრის პროცესი იწყება აირჰაერმტვერსატარიდან (მილიდან) საანალიზო სინჯის აღებით პოლიეთილენის ტომარაში ან რეზინის კამერაში. საანალიზოდ აღებულ სინჯს საცავში აყოვნებენ მანამ, სანამ მისი ტემპერატურა არ მოექცევა ინტერვალში: 0–35 ⁰C.

4. აირმზომი ГХ-ის ინდიკატორულ მილაკს – ТИСО – 0,2-ს ორივე ბოლოს წაამტვრევენ АМ-5 ასპირატორის მილაკის დამჭერის ნახვრეტში იმგვარად, რომ არ დაირღვეს მილში მდებარეობა ფილტრისა და ფხვნილისა, რის შემდეგაც მილის ისრიან ბოლოს მოათავსებენ ასპირატორის ბუდეში, ხოლო მილის მეორე ბოლოს მიუერთებენ სინჯით სავსე პოლიეთილენის ტომარას ან რეზინის კამერას და ამ ინდიკატორულ მილში ასპირატორის ერთი სვლით გაატარებენ საანალიზო სინჯს. თუ კი ასპირატორის ერთი სვლის შედეგად ინდიკატორულ მილში შეფერილობა არ შეიმჩნა ან შეფერილი სვეტი ვერ გაცდა პირველ დანაყოფს, მაშინ ასპირატორით კიდევ ცხრა სვლას (შეწოვას) გააკეთებენ სულ 1000 მილილიტრი სინჯის მილაკში გატარების მიზნით. თუ კი ასპირატორის ერთი სვლის შედეგად ინდიკატორულ მილაკში სინჯის გატარებით მთლიანად შეფერადდა ინდიკატორული სვეტი, მაშინ ხელახლა გაზომვა ტარდება ГХ CО – 5-ის ინდიკატორული მილაკი ТИСО – 5-ით.

5. ინდიკატორულ მილში შეფერილი სვეტის სიმაღლის მიხედვით ისაზღვრება CJ-ს კონცენტრაცია, რისთვისაც შეადარებენ ინდიკატორული მილაკის სკალას მის ბუდეზე არსებულ სკალასთან (მილაკში გატარებული სინჯის მოცულობის სათანადოდ). ასეთი გაზომვები ტარდება 3-ჯერ ან მეტჯერ. ანათვლები აიღება მოცულობით პროცენტებში (0,001%=12,5მგ/მ ³ ).

6. გაზომვის შედეგთა დამუშავება მდგომარეობს ცალკეული გაზომვით მიღებულ მონაცემთა მნიშვნელობების საშუალო არითმეტიკულის დადგენაში შემდეგი ფორმულით:

,

სადაც

n – ჩატარებულ გაზომვათა საერთო რიცხვია;

C_i – i–ური რიგით შესრულებული განსაზღვრისას დადგენილ СО-ს კონცენტრაციაა.

7. გაფრქვევებში ნახშირჟანგის კონცენტრაციის განსაზღვრის ლაბორატორიული მეთოდიკებიდან რეკომენდირებულია აიროვანი ქრომატოგრაფიით მისი განსაზღვრის მეთოდიკა „ ГА Х -3101“   ხელსაწყოს საშუალებით. ნახშირჟანგის რაოდენობრივი განსაზღვრის არსი ეფუძნება აირნარევთა კომპონენტების ქრომატოგრაფიულ დაცალცალკევებას, რომლის შემდეგაც ქრომატოგრაფის დეტექტორზე СО რაოდენობრივად განისაზღვრება მისი წვის რეაქციის თბური ეფექტის მიხედვით.

8. ნახშირჟანგის კონცენტრაციის განსაზღვრის სიზუსტეზე ზეგავლენას ახდენს გაზომვისთვის გამოყენებული ასპირატორის აირმიმღები (აირგამტარი) ნაწილის ჰერმეტულობის საიმედობის უზრუნველყოფა, აირმატარებლის ხარჯის უცვლელად შენარჩუნება, გარემოს მდგომარეობის განმსაზღვრელ პარამეტრთა უცვლელობა. CO –ს რაოდენობრივ განსაზღვრას ხელს არ უშლის აირჰაერნარევში სხვა აირთა თანაობა. გამზომი სისტემის მომარაგება ჰაერით უნდა მოხდეს ან შეკუმშული (დაჭირხნილი) ჰაერის ბალონიდან ან ჰაერსატარი მაგისტრალური მილგაყვანილობიდან ჰაერის დაწნევით არაუმცირეს 0,5 მეგაპასკალისა. კონცენტრაციის გამზომი მოწყობილობანი და საშუალებანია:

ა) აიროვანი ქრომატოგრაფი „გაზოქრომი–3101” (ტუ 25-05-1560-74);

ბ) პოტენციომეტრი RCG-4-909 დანაყოფის ფასი 1 მილივოლტი (გოსტ 7164-71);

გ) მატარებელი აირი–რგონი (ტუ 6-02-02–377-66);

დ) დამაკალიბრებელი მოწყობილობა K65.284.004 (ქრომატოგრაფის კომპლექტში);

ე) დამაკალიბრებელი აირი (ტუ 6-2131-78);

ვ) სამედიცინო შპრიცი 5 სმ ³ ტევადობის (ტუ 64-1-528-74);

ზ) პიპეტები აირისთვის 250-500 სმ ³ ტევადობის;

თ) ასპირატორი (გოსტ 18954–73);

ი) ასპირატორისთვის ჩამკეტი სითხე (გოსტ 5439–76);

კ) აზბესტის ზონარი (გოსტ 1779–72);

ლ) ბოჭკოვანი მინა.

9. გაზომვისთვის მომზადება და მისი ჩატარება იწყება „გაზოქრომ–3101” ქრომატოგრაფის დადგმა-გამართვით სამუშაო ოთახში, მისი შემდგომი ექსპლოატაციისას ამ სივრცეში ჰაერის ტემპერატურის შენარჩუნებით ინტერვალში: 10-35 ⁰C და 80 %-მდე ჰაერის ფარდობითი ტენიანობისას. სამუშაო ოთახში უნდა გამორიცხული იყოს ფეთქებადსაშიში და ხანძარსაშიში პირობების წარმოქმნა. ქრომატოგრაფის გამზადება ასამუშავებლად უნდა მოხდეს მისი თანმხლები ინსტრუქციის მიხედვით. ქრომატოგრაფიული ანალიზისთვის საჭიროა:

ა) ქრომატოგრაფიული სვეტი (დამზადებული ფტოროპლასტ 4L-სგან, ზომებით: სიგრძე-2,5 მ და შიგა დიამეტრი: 3,5 მმ);

ბ) სვეტის შემავსებელი–აქტივირებული ნახშირი FU-3;

გ) ქრომატოგრაფიული სვეტის და დეტექტორის ტემპერატურა (20 10)⁰C;

დ) მატარებელი აირები – არგონი და ჰაერი;

ე) მატარებელ აირთა ხარჯი (80 2) სმ ³ /წთ;

ვ) დიაგრამის ლენტის მოძრაობის სიჩქარე 600 მმ/სთ.

10. სინჯის აღება ხდება:

ა) აირთა სინჯის აღებისთვის განკუთვნილი 1 დმ ³ ტევადობის მინის პიპეტით, რომელსაც ამ მიზნით მიაერთებენ სინჯამღებ მოწყობილობასთან (ასპირატორთან) და მასში ელექტროასპირატორის საშუალებით გაატარებენ გამოსაკვლევი აირჰაერნარევის 10-ჯერად მოცულობას 1 დმ ³ /წთ მოცულობითი სიჩქარით. პიპეტში სინჯის აღების დასრულების შემდეგ, მაშინათვე, პიპეტის ონკანებს გადაკეტავენ და პიპეტის ერთ-ერთ ბალონში ჩაარჭობენ რეზინის მემბრანას. ასე აღებული სინჯი ანალიზის ჩატარებამდე შეიძლება შენახული იქნეს 3-4 საათის განმავლობაში;

ბ) კოროს ასპირატორით ინერტული მასალისგან (მინა, ფაიფური, უჟანგავი ფოლადი) შესრულებული სინჯამღები მოწყობილობით. სინჯის აღება დასაშვებია რეზინის კამერაში მისი შენახვით. ასე აღებული სინჯი ანალიზის ჩატარებამდე შეიძლება შენახული იქნეს 5-საათამდე ვადით.

11. ნახშირჟანგის რაოდენობრივი განსაზღვრისთვის გამოიყენება სუფთა CO -თი ან ატესტირებული აირნარევით აბსოლუტური დაკალიბრების მეთოდი. ხელსაწყოს კომპლექტში მყოფი დამაკალიბრებელი მოწყობილობის საშუალებით ქრომატოგრაფში თანმიმდევრობით შეყავთ დამაკალიბრებელი აირის (ან აირნარევის) სხვადასხვა დოზები. დამაკალიბრებელი მოწყობილობა წარმოადგენს 1-დან 32-მდე მიკროლიტრის ოდენობით მადოზირებელ მბრუნავ-დისკიან მოწყობილობას მადოზირებელი დისკის ფიქსირებული ბრუნვით. შეყვანილ სამუშაო დოზაში CO-ს პროცენტული (მოცულობითი პროცენტი) კონცენტრაცია – C_x იანგარიშება ფორმულით:

Vco

Cx =------ 100%

V1

სადაც:

V_co – დამაკალიბრებელი მიკროდოზატორით შეყვანილი სუფთა CO-ს მოცულობაა სმ3;

V₁ – სამუშაო დოზის მოცულობაა სმ3, რის შემდეგ აიგება დამაკალიბრებელი გრაფიკი: აბსცისთა ღერძზე გადაიზომება CO-ს %-ული კონცენტრაციები, ხოლო ორდინატთა ღერძზე–ქრომატოგრამის პიკთა სიმაღლე, მმ.

12. სინჯთა ანალიზის ჩასატარებლად, საანალიზო სინჯი ქრომატოგრაფში შეიყვანება სამუშაო დოზატორით–სამედიცინო შპრიცით. ამისთვის საჭიროა წინასწარ შეიქმნას ჭარბი წნევა სინჯამღებ პიპეტში (რომელშიაც არის საანალიზო სინჯი), რისთვისაც ასპირატორზე უფრო მაღლა ასწევენ ჩამკეტსითხიან ჭურჭელს და გახსნიან პიპეტის ქვედა ონკანს. შემდეგ გახსნიან პიპეტის ზემოთა ონკანს, მერე გახვრეტენ პიპეტის ზემოთა ონკანის ჩამკეტ რეზინის მილს სამუშაო დოზატორის ნემსით და საჭიროზე ოდნავ მეტი რაოდენობით აიღებენ აირს შპრიცში; შპრიცის დგუშის ფრთხილი მოძრაობით აირის ჭარბ რაოდენობას გაუშვებენ ჰაერში, ხოლო შპრიცში დარჩენილ ზუსტ რაოდენობას შეიყვანენ ქრომატოგრაფში, რისთვისაც ქრომატოგრაფის სვეტის შესასვლელში მყოფ რეზინის მემბრანას გახვრეტენ ნემსით. მუშაობისას შპრიცი უჭირავთ მისი ზემოთა ნაწილით (რომელიც უფრო მაღლა უნდა იქნეს, ვიდრე გასაზომი მოცულობა სინჯისა), რათა გამორიცხული იქნეს ტემპერატურის შესაძლო ცვლით გამოწვეული შეცვლა საანალიზო მოცულობისა. ქრომატოგრაფში საანალიზოდ სინჯის შეყვანამდე სამედიცინო შპრიცს არანაკლებ სამჯერ მაინც გამოავლებენ საანალიზო აირს. საწარმოო გაფრქვევაში CO-ს შემცველობის მიხედვით უნდა შეირჩეს სამუშაო დოზის ოპტიმუმი, რაც სათანადოდ უნდა აისახოს დამაკალიბრებელი გრაფიკის აგებით.

13. საანალიზო სინჯში C_x კონცენტრაციით მყოფი CO-ს შემცველობის განსაზღვრისთვის ანალიზთა შესრულების შემდეგ იზომება სკალის მასშტაბის გათვალისწინებით ქრომატოგრამის პიკის სიმაღლე და დამაკალიბრებელი გრაფიკის მოშველიებით ისაზღვრება საანალიზო სინჯში CO-ს C_x კონცენტრაცია.

14. დამაკალიბრებელ აირში, როცა CO-ს შემცველობა ნაკლებია 100%-ზე (ე.ი. როცა გამოიყენება აირნარევი), მაშინ დამაკალიბრებელი გრაფიკის დახმარებით მიღებული ანალიზის შედეგის ამსახველი სიდიდე უნდა გამრავლდეს შესწორების K კოეფიციენტზე:

  C0

K = --------

100

 სადაც:

C₀ – დამაკალიბრებელ აირში CO-ს პროცენტული კონცენტრაციაა.

15. გაზომვათა შედეგი უნდა წარმოდგენილ იქნეს შემდეგი სახით:

  Cx =

სადაც

– n-ჯერადი განსაზღვრის საშუალო არითმეტიკული სიდიდეა;

 – გაზომვის აბსოლუტური ცდომილებაა, რომელიც ახასიათებს შედეგის სიზუსტეს:

t S

=-------------

     ---

V n

სადაც:

t – სტიუდენტის განაწილების კოეფიციენტის მნიშვნელობაა, როცა სარწმუნო ალბათობა p=0,95;

n – შესრულებულ გაზომვათა რაოდენობაა;

S – n განსაზღვრათათვის საშუალო კვადრატული გადახრაა, რომელიც განისაზღვრება ფორმულით:

/ ãÀÌÉ(X- Xi )2

S=V----------------

n-1

სადაც:

X_i – ერთჯერადი განსაზღვრის მნიშვნელობაა; ის შედეგები, რომლებიც ერთმანეთისგან განსხვავდებიან ±| δ| სიდიდეზე მეტი სიდიდით, ითვლება უვარგის მნიშვნელობად და გაზომვის შედეგებში არ მიიღება. δ–ს მნიშვნელობა გაზომვათა ყოველი პარალელური სერიისათვის ცალკე დგინდება. გაზომვათა ფარდობითი ცდომილებაა ±5%.

16. CO-ს პროცენტული შემცველობა გადაიანგარიშება მგ/მ ³ -ში (ნორმალურ პირობებში) შემდეგი ფორმულით:

Cco = 1.251.104

სადაც

1,251 კგ/მ3 ა – ნორმალურ პირობებში CO-ს სიმკვრივეა.

 მუხლი 19. გაფრქვევებში გოგირდის დიოქსიდის ( SO2) კონცენტრაციის გაზომვა

1. გაფრქვევებში გოგირდის დიოქსიდის კონცენტრაციის განსაზღვრის მეთოდების შერჩევის კრიტერიუმები იგივეა, რაც მე-18 მუხლის პირველ პუნქტში წარმოდგენილ CO-ს კონცენტრაციის გაზომვისთვის.

2. ექსპრეს-ანალიზის მეთოდით (ინდიკატორული მილაკების) გამოყენებით გაფრქვევებში გოგირდის დიოქსიდის კონცენტრაცია განისაზღვრება გოგირდის დიოქსიდის კონცენტრაციის მნიშვნელობის შემდეგ ინტერვალში 0,005–1,4 გ/მ ³ . კონცენტრაციის განსაზღვრის მეთოდი ინდიკატორულ მილაკთა გამოყენებით ეფუძნება სპეციფიურ „ფერად” (თვისობრივ) რეაქციას, რომელიც გოგირდის დიოქსიდის განსაზღვრის პროცესში ხორციელდება გოგირდის დიოქსიდსა და ინდიკატორულ მილაკში არსებულ მყარ სარჩულზე – სილიკაგელზე დატანებულ სათანადო რეაგენტს შორის. ამ დროს ინდიკატორულ მილაკში წარმოქმნილი შეფერილი შრის სიგრძე დამოკიდებულია განსასაზღვრავი აირის – გოგირდის დიოქსიდის კონცენტრაციასა და ანალიზისთვის გამოყენებული აირჰაერმტვერნაკადის – სინჯის მოცულობაზე. განსაზღვრული კონცენტრაციის მნიშვნელობა აითვლება იმ სკალაზე, რომელიც აქვს ინდიკატორულ მილაკს და მის გარსაცმს (ბუდეს). გაზომვის ჩატარება დასაშვებია სინჯში 100 %-მდე ფარდობითი ტენიანობისას და 0–35 ⁰C ტემპერატურულ ინტერვალში. კონცენტრაციის გამზომი საშუალებებია:

ა) ინდიკატორული მილაკები (გოსტ 12.1.005 –76);

ბ) ხელის საბერველიანი ასპირატორი AM – 5 (ტუ 12.24. 3 –74);

გ) სინჯამღები მილაკი;

დ) გამფილტრავი ვაზნა;

ე) შემწოვი და დამჭირხნი (შტუცერებიანი) ტუმბო;

ვ) პოლიეთილენის ტომარა ან რეზინის კამერა.

3. კონცენტრაციის განსაზღვრის პროცესი იწყება აირჰაერმტვერსატარიდან (მილიდან) საანალიზო სინჯის აღებით პოლიეთილენის ტომარაში ან რეზინის კამერაში. საანალიზოდ აღებულ სინჯს ზემოაღნიშნულ საცავში აყოვნებენ მანამ, სანამ მისი ტემპერატურა არ მოექცევა ინტერვალში: 0– 35⁰C.

4. AM–5 ასპირატორის მილაკის დამჭერის ნახვრეტში ინდიკატორულ მილაკს ორივე ბოლოს იმგვარად წაამტვრევენ, რომ არ დაირღვეს მილში ფილტრისა და ფხვნილის მდებარეობა, რის შემდეგაც მილის ისრიან ბოლოს მოათავსებენ ასპირატორის ბუდეში, ხოლო მილის მეორე ბოლოს მიუერთებენ სინჯით სავსე პოლიეთილენის ტომარას ან რეზინის კამერას და ამ ინდიკატორულ მილში ასპირატორის ერთი სვლით გაატარებენ საანალიზო სინჯს. თუ კი ასპირატორის ერთი სვლის შედეგად შეფერილობა ინდიკატორულ მილში არ შეიცვლება ან პირველ სვეტს (დანაყოფს) ვერ გაცდა შეფერილი სვეტი, მაშინ ასპირატორით გააკეთებენ კიდევ ცხრა სვლას (შეწოვას) ინდიკატორულ მილაკში 1000 მილილიტრი სინჯის გასატარებლად. თუ კი ასპირატორის ერთი სვლის შედეგად ინდიკატორულ მილში სინჯის გატარების გამო მთლიანად შეფერადდა ინდიკატორული სვეტი, მაშინ ხელახლა გაზომვა ტარდება ისეთი ინდიკატორული მილაკით, რომლის განსაზღვრის ზედა ზღვარი მეტია, ვიდრე ადრე გამოყენებული ინდიკატორული მილაკისა.

5. ინდიკატორულ მილში შეფერილი სვეტის სიმაღლის მიხედვით ისაზღვრება SO₂-ის კონცენტრაცია, რისთვისაც შეადარებენ ინდიკატორული მილაკის სკალას მის ბუდეზე არსებულ სკალასთან (მილაკში გატარებული სინჯის მოცულობის სათანადოდ). ასეთი გაზომვები ტარდება 3-ჯერ ან მეტჯერ.

6. გაზომვათა შედეგების დამუშავება ხორციელდება მე-18 მუხლის მე-6 პუნქტში წარმოდგენილი ფორმულის თანახმად.

7. გაფრქვევებში გოგირდის დიოქსიდის კონცენტრაციის განსაზღვრის ლაბორატორიული მეთოდებიდან რეკომენდირებულია მისი განსაზღვრის ტიტრიმეტრული მეთოდი ინდიკატორად თორონ-1-ის გამოყენებით. მეთოდიკის დანიშნულებაა სამრეწველო გაფრქვევებში აზოტის ოქსიდთა არსებობისას მყოფი გოგირდის დიოქსიდის სრული დაჭერა, დაჟანგვა და მისი კონცენტრაციის განსაზღვრა, რომლის განსაზღვრის ფარდობითი ცდომილება არ აღემატება 8%-ს.

8. SO₂-ის კონცენტრაციის განსაზღვრის ლაბორატორიული მეთოდი ეფუძნება წყალბადის ზეჟანგის მიერ მისი ბოლომდე დაჟანგვის უნარს (წყალხსნარში საანალიზოდ მისი შთანთქმისას), რომელიც ხორციელდება შემდეგი რეაქციების თანახმად:

 SO₂ + H₂O = H₂SO₃

 H₂O₂ + H₂SO₃=H₂O + H₂SO₄ .

9. ამ მუხლის მე-8 პუნქტში წარმოდგენილ რეაქციათა შედეგად წარმოქმნილი H₂SO₄-ის (გოგირდმჟავას) კონცენტრაცია პირდაპირპროპორციულია საანალიზოდ დაჭერილი და დაჟანგული SO₂-ის კონცენტრაციისა. წარმოქმნილი H₂SO₄-ის რაოდენობრივი განსაზღვრა ხდება ბარიუმქლორიდის ცნობილი კონცენტრაციის (ტიტრის) ხსნარით ამ პროცესთა შედეგად წყალხსნარში დაგროვილი H₂SO₄-ის გატიტვრით ხსნარში ინდიკატორად თორონ-1-ის არსებობისას. ამ დროს ხსნარში გოგირდმჟავას SO₄^–2-იონთა გატიტვრისას ხდება მათი შებმა Ba⁺²-იონებით, შემდეგი რეაქციის თანახმად:

 Ba⁺² + SO₄^-2= BaSO_{4 ↓}

10. Ba⁺²-იონებით გატიტვრისას წყალხსნარში ინდიკატორად არსებულ თორონ-1-თან ოდნავ ჭარბი რაოდენობაც კი Ba⁺²-იონებისა წარმოქმნის ადვილად შესამჩნევ, მკვეთრი შეფერილობის მქონე კომპლექსნაერთს, რითაც ფიქსირდება გატიტვრის (რეაქციის) დასრულება.

11. SO₂-ის განსაზღვრას ხელს უშლის საანალიზო არეში ისეთ ნაერთთა არსებობა, როგორიცაა: SO₃ (გოგირდის სამჟანგი), H₂S (გოგირდწყალბადი), ამონიუმის იონი, ზოგიერთ ლითონთა იონები, ფოსფატები. SO₃-ის მავნე ზეგავლენის აცილება ხდება სპეციალურ ფილტრთა გამოყენებით. სინჯთა აღებისას სათანადო ფილტრების გამოყენება აღკვეთს ლითონთა იონების მოხვედრას სინჯში (ე.ი. გამორიცხული იქნება SO₂-ის განსაზღვრაზე ლითონთა მავნე ზეგავლენა). ამისთვის საკმარისია სინჯის აღებისას ასბესტის ბოჭკოს ტამპონი გავუკეთოთ სინჯამღებ მილს იმ შესაძლო (მოსალოდნელი) მტვრის დასაჭერად, რომელსაც მოჰყვება ხოლმე ლითონთა ხელისშემშლელი იონები (საწვავთა წვის მტვერი). თუ მშთანთქმელი (დამჭერი) ხსნარის pH<2, მაშინ მიიღება SO₂-ის კონცეტრაცია ფაქტიურზე მეტი, ხოლო თუ pH>4-ზე, მაშინ მიღებული შედეგი შემცირებულ პასუხს იძლევა SO₂-ის ჭეშმარიტ შემცველობასთან შედარებით, ე.ი. მშთანთქმელი (დამჭერი) ხსნარის pH უნდა იყოს მოქცეული 2-სა და 4-ს შორის. კონცენტრაციის გაზომვის საშუალებანი და მასალა- რეაქტივებია:

ა) ბარიუმქლორიდის სტანდარტი-ტიტრი (ფიქსანალი, ნორმადოზა)-0,1 გრამ-ეკვივალენტი BaCl₂-ის შემცველობით (ტუ 6-09-2540-72);

ბ) წყალბადის ზეჟანგის 30%-იანი წყალხსნარი (გოსტ 10929-76);

გ) იზოპროპილის სპირტი (იზოპროპანოლი) (ტუ 6-09-712-76);

დ) ბენზოლ-2-არსონმჟავა (1-აზო-1)-2-ოქსინაფთალინი-3,6-დისულფომჟავა, სამნატრიუმიანი მარილი (თორონ-1) (ტუ 6-09-05-192-74);

ე) დისტილირებული წყალი (გოსტ 6709-72);

ვ) ქლორწყლბადმჟავა (მარილმჟავა) „ქიმიურად სუფთა”(„xч”) (გოსტ 3118-77);

ზ) თერმომეტრი NK–2 2-B –2 (გოსტ 217-73 E);

თ) მანომეტრი (გოსტ 2405-80), (ტუ 03548-66), კლასი: 0,6 და 1,0;

ი) წყალზე მომუშავე ასპირატორი ან ელექტროასპირატორი მასში ჩამონტაჟებული ხარჯმზომით A-1 (გოსტ 13478-75);

კ) მოლიბდენის მილისგან დამზადებული სინჯამღები მილაკი 8-10მმ დიამეტრით (გოსტ 23932-79E);

ლ) მეტეოროლოგიური მემბრანული ბარომეტრი MB3-1-04 (გოსტ 23696-79);

მ) აირთა გარეცხვის მინის ჭურჭელი CBT-25 (გოსტ 10378-73);

ნ) რიხტერის მშთანთქმელი (დამჭერი) (ტუ 25-11-1081-75);

ო) ბიურეტი 1-2-25-0,1 (გოსტ 20292-74);

პ) პიპეტები 2-1-25 (გოსტ 20292-74);

ჟ) მზომი კოლბები 2-1000-2 (გოსტ 1770-74);

რ) მინისაგან დამზადებული შემაერთებელი ონკანი RP{ –2-32-2,5 (გოსტ 7995-80E);

ს) კონუსური კოლბა;

ტ) SO₂-ის განსაზღვრისას SO₃-ის მავნე ზეგავლენის ჩასახშობად რეკომენდირებულია უმაღლესი ხარისხის ბაზალტის ბოჭკოს გამოყენება, HCN ECCH 5013-76.

13. დასაშვებია ამ მუხლის მე-12 პუნქტში წარმოდგენილი ჩამონათვალის ნაცვლად სხვა მსგავსთა გამოყენება, თუ მათი მეტროლოგიური მახასიათებლები არ ჩამოუვარდება ჩამონათვალით რეკომენდირებულ ხელსაწყოთა მეტროლოგიურ მახასიათებლებს.

14. გაზომვათა ჩატარებისთვის სათანადო პირობების შექმნა და გაზომვათა ჩატარება ხდება CN CЭD 804-77 სტანდარტის მიხედვით. 0,1 გრამ-ეკვივალენტის BaCl₂-ის (ბარიუმის ქლორიდის) სტანდარტი ტიტრიდან (ფიქსანალიდან) ამზადებენ 0,05 მოლი/ლ კონცენტრაციის BaCl₂-ის წყალხსანარს, რისთვისაც ფიქსანალებიდან ხსნართა დამზადების წესების დაცვით 1 ლიტრიან მზომ კოლბაში ფიქსანალიდან გადაიტანენ 0,1 გრამ-ეკვივალენტ BaCl₂-ის ხსნარს სრულად (სტანდარტ-ტიტრიდან) და დაამატებენ დისტილირებულ წყალს 1 ლიტრის მოცულობაზე შევსებით. წყალბადის ზეჟანგის 3%-იანი კონცენტრაციის 100 მილილიტრი წყალხსნარის მოსამზადებლად 100 მილილიტრი მოცულობის მზომ კოლბაში გადაიტანენ 10 მილილიტრ 30%-იან H₂O₂–ის (წყალბადის ზეჟანგის) წყალხსნარს და შეავსებენ მზომ კოლბაში მოცულობას 100 მილილიტრამდე დისტილირებული წყლით. ამ ხსანარის გამოყენება შესაძლებელია ერთ თვემდე ვადით (H₂O₂-ის წყალხსნართა უმდგრადობის გამო არ არის რეკომენდირებული მეტი ხნით მისი გამოყენება). ანალიზისას ინდიკატორად გამოყენებული თორონ-1-ის წყალხსნარის მოსამზადებლად აიღება (0,2±0,05)გ თორონ-1, გადაიტანება 100 მლ მოცულობის მზომ კოლბაში და გაიხსნება 100 მილილიტრ დისტილირებულ წყალში. ეს ხსნარი უნდა გადატანილიქნეს და შენახულიქნეს პოლიეთილენის ჭურჭელში, ვინაიდან მინის ჭურჭელში ის მალე ფუჭდება. პოლიეთილენის ჭურჭელში შენახვისას სუფთად გამზადებული ეს ხსნარი ანალიზისთვის ვარგისია 2 თვემდე დროის განმავლობაში.

15. საანალიზო ხელსაწყოს სისტემა (დანართი 13) მოიცავს სინჯამღებ მილაკს (1), მინისგან დამზადებულ სამსვლიან ონკანს (2), საანალიზო აირნარევის გამრეცხ მინის ჭურჭელს (3), ელექტროასპირატორს (7) (ან წყალზე მომუშავე ასპირატორს), თერმომეტრს (5) მინის შუალედური ჭურჭლით (4) აიროვანი სინჯის ტემპერატურის გასაზომად, მანომეტრს (6). თუ საანალიზო აირჰაერნარევში მოსალოდნელია SO₃-ის არსებობა, მისი მავნე ზეგავლენის ჩასახშობად აიწყობა SO₂–ის საანალიზოდ სისტემა დანართი 14-ის მიხედვით, რომელშიაც დანართ 13-ში წარმოდგენილი გაზომვის სისტემისგან განსხვავებით, დამატებით ჩართულია 1-2 წვეთი მარილმჟავათი შემჟავებული დისტილირებული წყლით (20-30 მილილიტრის მოცულობით) სავსე SO₃-ის მშთანთქმელი (დამჭერი) მინის ჭურჭელი (8) და ბაზალტის ბოჭკოთი გავსებული გოფრირებული მინის დამჭერი მილი (9); გოფრირებული მინის მილის სიგრძეა 130 მმ, ხოლო დიამეტრია 20 მმ.

16. უშუალოდ ანალიზის ჩატარების წინ მოწმდება (დანართ 13-ში ან დანართ 14-ში) წარმოდგენილი სისტემის ჰერმეტულობა, რისთვისაც დაკეტავენ მინის (2) ონკანს (სისტემაში აირის შესვლის აღსაკვეთად), ელექტროასპირატორს ჩართავენ (0,25-0,50 დმ3/წმ წარმადობით) დაახლოებით სამი წუთით და აკვირდებიან რეომეტრის ტივტივას: თუ ის სულ ბოლომდე ჩამოვიდა, სისტემის ჰერმეტულობა ითვლება მისაღებად.

17. გაფრქვევის წყაროდან გამზომ სისტემაში საანალიზო აირჰაერნარევის შესაყვანად აირსატარის (მილის) კედელს წინასწარ გახვრეტენ 20-30 მმ დიამეტრით და ამ ნახვრეტზე მილს გარედან მიადუღებენ 30-40 მილიმეტრის სიმაღლის მქონე შტუცერს. ამ შტუცერის საშუალებით (ჰერმეტულობის დასაცავად რეზინის ან აზბესტის საცობის გამოყენებით) აირსატარში (მილში) მისი დიამეტრის 1/3-ზე შეიყვანენ სინჯამღებ მილაკს. სინჯამღებ მილაკს რეზინის მილის (შლანგის) საშუალებით მჭიდროდ (ჰერმეტულობის დაცვით) მიუერთებენ გამზომ სისტემას (2) ონკანთან. თუ საანალიზო სინჯი მტვრიანია, მაშინ სინჯამღებ მილში მოათავსებენ აზბესტის ფილტრს.

18. სინჯის აღების სრულფასოვნად ჩატარებისთვის, უშუალოდ საანალიზო სინჯის აღებამდე, სინჯამღებ მილს (1) გამოავლებენ საანალიზო აირნარევით, რისთვისაც (2) ონკანით სისტემიდან გამორთავენ SO₂-ის (3) მშთანთქმელებს, ხოლო ელექტროასპირატორს მიუერთებენ უშუალოდ (2) ონკანის საშუალებით სინჯამღებ (1) მილაკს (ასპირატორის წარმადობით 0,25-0,50 დმ ³ /წთ) 1-2 წუთის განმავლობაში. შემდეგ საანალიზოდ ხელახლა ჩართავენ ასპირატორს (7), SO₂–ის მშთანთქმელ (დამჭერ) მინის (3) ჭურჭელში პიპეტით შეიტანენ 3%-იანი H₂O₂–ის წყალხსნარის 25 მილილიტრს, თუ SO₂–ის კონცენტრაცია მოსალოდნელია 5000-30000 მგ/მ3-ის ინტერვალში, SO₂–ის ასეთი დამჭერი (მშთანთქმელი) მინის ჭურჭლები გამზომ-საანალიზო სქემაში მიმდევრობით უნდა ჩაირთოს 3-7 ცალი (დანართი 15). შემდეგ ხსნიან (2) ონკანს საანალიზო სინჯის სისტემაში შესაყვანად, ჩართავენ რა ერთდროულად წამმზომს ( № 10 ცხრილის პირობათა გათვალისწინებით). ხელახლა ჩართავენ (7) ასპირატორს, გამორთავენ (3) მშთანთქმელ (დამჭერ) მინის ჭურჭელს. ეს პროცესები მეორდება ასაღებ სინჯთა საჭირო რაოდენობის მიხედვით.

19. სინჯთა ანალიზი ხორციელდება ლაბორატორიაში SO₂-ის მშთანთქმელი (დამჭერი) მინის ჭურჭლების შიგთავსის ანალიზით. SO₂-ის მშთანთქმელებში საანალიზოდ გატარებული აიროვან სინჯთა V მოცულობები იანგარიშება ფორმულით:

 V= TW,

სადაც :

T – აიროვან სინჯთა გატარების დროა (წთ);

W – საანალიზო აირის გატარების მოცულობით სიჩქარეა (დმ3/წთ).

20. SO₂-ის მშთანთქმელ მინის ჭურჭლებში არსებული სითხე სრულფასოვნად გადააქვთ შემდგომი ანალიზისთვის სპეციალურ კონუსურ კოლბაში, სადაც ჩაემატება SO₂–ის მშთანთქმელი ჭურჭლის დისტილირებული წყლით რამოდენიმეჯერ ჩარეცხვით წარმოქმნილი წყლები. ამგვარად დაგროვილი SO₂-ის საანალიზო წყალხსნარი შეიძლება შენახულიქნეს 3 დღე-ღამემდე ვადით.

21. ანალიზის უშუალოდ ჩატარებამდე SO₂–ის განსასაზღვრავად შემზადებულ წყალხსნარს დაუმატებენ მისი მოცულობის ოთხმაგი მოცულობით იზოპროპილის სპირტს და ზემოაღწერილი წესით მომზადებული თორონ-1-ის ინდიკატორული ხსნარის 2-3 წვეთს და ამგვარად წარმოქმნილ ხსნართა ნარევს წუთში 2-3 წვეთი BaCl₂ გამტიტრავი ხსნარის დამატებით, ენერგიული, მუდმივი მორევის პირობებში ტიტრავენ მანამ, სანამ ხსნარის ფერი არ შეიცვლება ღია-ყვითელი-ჩალისფერიდან მუქ ვარდისფრამდე.

22. საანალიზო აირნარევში SO₂ -ის კონცენტრაცია (მგ/მ3) იანგარიშება ფორმულით:

        ,                  

სადაც

b – საანალიზო სინჯის გატიტვრაზე დახარჯული BaCl₂-ის წყალხსნარის მოცულობაა (მილილიტრი);

V₀ – აიროვანი სინჯის მოცულობაა (ნორმალურ პირობებზე გადაანგარიშებული):

273.V.(P+- ∆ P)

V0 =-------------------

101,3.(273+t)

სადაც:

V – ანალიზისას პრაქტიკულად გამოყენებული აიროვანი სინჯის მოცულობაა (დმ3),

P – აირის წნევაა ანალიზისას (კილოპასკალი);

 P – ასპირატორში შესვლამდე აირის ჭარბი წნევაა (კილოპასკალი);

t – საანალიზო აირის ტემპერატურაა ანალიზისას (⁰C).

23. 20-წუთიანი ხანგრძლივობით აიროვან სინჯთა რამდენიმეჯერადად აღებული ნიმუშებიდან მიღებული შედეგებიდან გაანგარიშდება მათი საშუალო არითმეტიკული მნიშვნელობა, რაც მიიღება SO₂-ის კონცენტრაციის საბოლოო მნიშვნელობად აიროვან სინჯში.

 მუხლი 20. გაფრქვევებში აზოტის ოქსიდთა NOx (NO2-ის სახით) კონცენტრაციის გაზომვა

1. გაფრქვევებში აზოტის ოქსიდთა (NO₂-ის სახით) კონცენტრაციის განსაზღვრის მეთოდების შერჩევის კრიტერიუმები იგივეა, რაც მე-18 მუხლის პირველ პუნქტში წარმოდგენილ CO-ს კონცენტრაციის გაზომვისთვის.

2. გაფრქვევებში აზოტის ოქსიდთა (NO₂-ის სახით) კონცენტრაციის განსაზღვრა ექსპრეს-ანალიზის მეთოდით სათანადო ინდიკატორული მილაკების გამოყენებით პროცედურულად ხორციელდება მე-19 მუხლის მე-2 პუნქტში წარმოდგენილი მეთოდის ანალოგიურად მხოლოდ იმ განსხვავებით, რომ ამ შემთხვევაში ექსპრეს-ანალიზის ჩასატარებლად გამოიყენება NO₂-ის ექსპრეს-ანალიზისთვის განკუთვნილი ინდიკატორული მილაკები გოსტ 12.1.005-76-ის თანახმად, რომელთა განსაზღვრის ინტერვალია 0,001-0,2 გ/მ3, ხოლო განსაზღვრის მაქსიმალური ფარდობითი ცდომილება არ აღემატება 25%-ს.

3. გაფრქვევებში აზოტის ოქსიდთა (NO₂-ის სახით) კონცენტრაციის განსაზღვრის ლაბორატორიული მეთოდებიდან რეკომენდირებულია:

ა) ფოტოკოლორიმეტრიული მეთოდი გრის-ილოსვაის რეაქტივის გამოყენებით;

ბ) ფოტოკოლორიმეტრული მეთოდი სულფოსალიცილმჟავას გამოყენებით.

4. გაფრქვევებში აზოტის ოქსიდთა NO_x (NO₂-ის სახით) კონცენტრაციის განსაზღვრის ფოტოკოლორიმეტრიული მეთოდის (გრის-ილოსვაის რეაქტივის გამოყენებით) დანიშნულებაა სამრეწველო გაფრქვევებში აზოტის (II) ოქსიდის და აზოტის დიოქსიდის ჯამური კონცენტრაციის განსაზღვრა ამ გაფრქვევებში 10-იდან 1000-მდე მგ/მ ³ კონცენტრაციებით მათი არსებობისას. კონცენტრაციის განსაზღვრის მაქსიმალური ფარდობითი ცდომილებაა 13%.

5. კონცენტრაციის გაზომვის მეთოდი ეფუძნება ნიტრიტ-იონის ურთიერთქმედების პროცესს პარა-ამინობენზოსულფომჟავასთან (სულფანილის მჟავასთან) სათანადო დიაზონაერთის წარმოქმნით, რომელიც რეაქციის არეში ინდიკატორად სპეციალურად შეტანილ 1-ნაფტილამინთან რეაგირებისას იძლევა აზოსაღებავს, რაც ხსნარს აძლევს ღია-ვარდისფერიდან დაწყებული წითელი-მოიისფრომდე შეფერილობებს კონცენტრაციათა მიხედვით. რეაქციისას წარმოქმნილი შეფერილობის ინტენსიობა პირდაპირპროპორციულია განსასაზღვრავი ნიტრიტ-იონის ხსნარში კონცენტრაციისა. ანალიზით მიღებული ხსნარის ოპტიკური სიმკვრივე იზომება ფოტოელექტროკოლორიმეტრით. ამ მეთოდით ნიტრიტ-იონის განსაზღვრას ხელს უშლის სარეაქციო არეში მასთან ერთდროულად SO₂–ის არსებობა, რომლის მავნე ზეგავლენის ჩასახშობად გამოიყენება ქრომის (VI) ოქსიდი, რისთვისაც სინჯის აღებისას სინჯამღებ პიპეტამდე დააყენებენ და ამ პიპეტთან მიმდევრობით მიუერთებენ SO₂-ის მშთანთქმელ (დამჭერ) მინის მილს, რომელშიც SO₂-ის დამჭერად (მშთანთქმელად) – დამჟანგველად მოთავსებულია კრისტალები Cr (V1) ოქსიდისა და ერთდროულად NO_x-ის მშთანთქმელ ჭურჭელში შეიტანება აცეტონი იქ მისი 10%-იანი კონცენტრაციის შესაქმნელად.

6. კონცენტრაციის გაზომვის საშუალებანი და მასალა-რეაქტივებია:

ა) ფოტოელექტროკოლორიმეტრი (გოსტ 12083-78);

ბ) ანალიზური სასწორი (გოსტ 24104-80 E);

გ) წვრილსაწონი (გოსტ 7328-82 E);

დ) თერმომეტრი 0,1⁰C დანაყოფის ფასით (გოსტ 215-73 E);

ე) ბარომეტრი (გოსტ 23696-79 E);

ვ) ვაკუუმმეტრი BT 21 ტიპისა (ტუ 25.05.1481-73);

ზ) აირამღები მილი;

თ) გამფილტრავი ვაზნა;

ი) ტუმბო შემწოვი და დამჭირხნი შტუცერებით;

კ) ვაკუუმტუმბო 2 HBP- 5 ДМ (ტუ 26-04-604-79);

ლ) აირის პიპეტები (200 მილილიტრის ტევადობის),

მ) კოლბების და სინჯარების სანჯღრეველა AB У -10p  მოდელი Ц –2332 (ტუ 64-1-1081-73);

ნ) მზომი კოლბები: 1-50-2, 1-100-2, 1-250-2, 1-500-2, 1770-74 E);

ო) პიპეტები 1-2-1 (გოსტ 20292 –74);

პ) მზომი ცილინდრები 1-250, 1-500 (გოსტ 1770-74 E);

ჟ) ძმარმჟავა, „ქიმიურად სუფთა”, (“ ХЧ ”) (გოსტ 61-75 E);

რ) 1-ნაფთილამინი, „ანალიზისთვის სუფთა” (“xlf”) (გოსტ 7727-74 );

ს) პარა-ამინობენზოლსულფომჟავა, „ანალიზისთვის სუფთა” (“xlf”) (გოსტ 5821-78);

ტ) ნატრიუმის ნიტრიტი, „ქიმიურად სუფთა” (“ ЧАА ”) (გოსტ 4197-74);

უ) ქრომის (VI) ოქსიდი, „ანალიზისთვის სუფთა” (“ ЧДА ”) (გოსტ 3776-78);

ფ) აცეტონი, „ანალიზისთვის სუფთა' (“ ХЧ ”) (გოსტ 2603-79);

ქ) დისტილირებული წყალი (გოსტ 6709-72);

ღ) ქაღალდის ფილტრი (ტუ 6-09-1678-77).

7. გაზომვათა ჩატარებისთვის სწარმოებს საანალიზო ხსნართა მომზადება.

8. ძმარმჟავას 12%-იანი ხსნარის მოსამზადებლად 1000 მლ ტევადობის მზომ კოლბაში გადაიტანენ 99,5%-იანი კონცენტრაციის 128 მლ ძმარმჟავას ხსნარს და 1000 მილილიტრის ნიშნულამდე შეავსებენ დისტილირებული წყლით.

9. პარა-ამინობენზოლსულფომჟავას (სულფანილის მჟავას) ხსნარის დასამზადებლად მის 1,5გ წონაკს გახსნიან 450 მილილიტრი მოცულობის 12%-იანი ძმარმჟავას წყალხსნარში. ამ ხსნარს ამზადებენ გამოყენებამდე არაუგვიანეს ერთი დღით ადრე და მას ინახავენ მჭიდროდ მიხეხილსაცობიან მუქი მინის ჭურჭელში.

10. 1-ნაფთილამინის ხსნარი მზადდება 60 მლ დისტილირებულ წყალში მისი 0,3გ წონაკის გახსნით. ხსნარს აცხელებენ წყლის აბაზანაზე კოლბის ფსკერზე იისფერ წვეთთა წარმოქმნამდე, ხსნარს ფილტრავენ ქაღალდის ფილტრში, ნალექს ფრთხილად ჩატოვებენ რა კოლბის ფსკერზე. ფილტრატს დაუმატებენ 450 მილილიტრ 12%-იან ძმარმჟავას წყალხსნარს. ხსნარს ამზადებენ გამოყენებამდე არა უგვიანეს ერთი დღისა.

11. აზოტის ოქსიდთა მშთანთქმელ (დამჭერ) ხსნარს ამზადებენ უშუალოდ მისი გამოყენების წინ, რისთვისაც 1:1 თანაფარდობით ერთმანეთში შეურევენ 1–ნაფთილამინის და პარაამინობენზოლსულფომჟავას ხსნარებს საბოლოოდ მიღებულ ხსნარში იმ რაოდენობის აცეტონის შეტანით, რაც უზრუნველყოფს ხსნარის საბოლოო საერთო მოცულობაში აცეტონის 10%-იან კონცენტრაციას.

12. საწყისი სტანდარტული ხსნარის დასამზადებლად 2-3 გრამის ოდენობით ნატრიუმის ნიტრიტს დასრესენ ფაიფურის ან აქატის ჯამში და მას 2 საათის განმავლობაში შედგამენ გასაშრობად საშრობ კარადაში 50-60 ⁰C-ის ტემპერატურაზე. ამგვარად გამომშრალი ნატრიუმის ნიტრიტის წონაკს (ნორმალურ პირობებში აწონილს) 0,1497 გრამის ოდენობით გადაიტანენ 100 მლ ტევადობის მზომ კოლბაში, სადაც მას გახსნიან 100 მლ მოცულობის დისტილატში. ამ ხსნარის ერთი მილილიტრი შეესაბამება აზოტის დიოქსიდის ერთ მილიგრამს.

13. ანალიზის ჩატარების წინ ამზადებენ სამუშაო სტანდარტულ A ხსნარს, რისთვისაც 250 მლ ტევადობის მზომ კოლბაში 1 მილილიტრი ტევადობის მორის პიპეტით შეაქვთ საწყისი სტანდარტული ხსნარის 1 მილილიტრი და მას განაზავებენ დისტილირებული წყლის დამატებით 250 მლ მოცულობამდე. ამგვარად მიღებული სამუშაო სტანდარტული A ხსნარის 1 მლ შეესაბამება 0,004 მგ აზოტის დიოქსიდის შემცველობას (შეიცავს 0,004 მგ/მლ ნიტრიტ-იონს).

14. სამუშაო სტანდარტულ B ხსნარსაც ამზადებენ უშუალოდ ანალიზის ჩატარების წინ, რისთვისაც 100 მლ ტევადობის მზომ კოლბაში მორის 1 მლ-იანი პიპეტით შეიტანენ საწყისი სტანდარტული ხსნარის 1 მილილიტრს და მას დაამატებენ 100 მლ მოცულობის შევსებამდე დისტილირებულ წყალს. ასეთი სამუშაო სტანდარტული B ხსნარის 1 მლ შეესაბამება 0,01 მილიგრამ აზოტის დიოქსიდს (შეიცავს 0,01 მგ/მლ ნიტრიტ-იონს).

15. აზოტის (IV) ოქსიდად აზოტის (II) ოქსიდის დასაჟანგად გამოყენებულ Cr (VI)-ის ოქსიდს მოათავსებენ 6 მმ დიამეტრის 17 სმ სიგრძის მინის დამჭერ მილში.

16. დამაგრადუირებელული ხსნართა 3-5 სერიის გამოყენებით ააგებენ აზოტის დიოქსიდის კონცენტრაციისაგან ხსნართა ოპტიკური სიმკვრივის დამოკიდებულების ამსახველ ორ გრაფიკს. პირველი გრაფიკი ასახავს 50 მლ ხსნარში ნიტრიტ-იონთა მცირე შემცველობის ხსნარებისთვის (0,004-0,028 მგ/მლ) ზემოაღნიშნულ დამოკიდებულებას, ხოლო მეორე გრაფიკი უფრო დიდი კონცენტრაციებისთვის (0,01-0,06 მგ/მლ) ასახავს იგივე დამოკიდებულებას.

17. 50 მლ ტევადობის მზომ კოლბებში 10 მლ ტევადობის მიკრობიურეტით შეაქვთ სამუშაო სტანდარტული A ან B ხსნარები (დანართი 16), შეავსებენ 50 მლ-მდე 10%-ის კონცენტრაციით აცეტონის შემცველი აზოტის ოქსიდთა მშთანთქმელი (დამჭერი) ხსნარით, მზომ კოლბაში თავმოყრილ ხსნარს კარგად შეანჯღრევენ და 30 წუთის დაყოვნების შემდეგ ზომავენ მის ოპტიკურ სიმკვრივეს ფოტოელექტროკოლორიმეტრით 540 ნანომეტრი ტალღის სიგრძისას; ეტალონური ხსნარი აქ არის იგივე მშთანთქმელი ხსნარი (იგივე 540 ნანომეტრი სიგრძის ტალღის გამოყენებით).

18. სამუშაო სტანდარტულ A ხსნართა ბაზაზე დამზადებული სამუშაო ხსნართა ოპტიკურ სიმკვრივეს ზომავენ 10 მმ სიგრძის მქონე წახნაგიანი კიუვეტით, ხოლო იმ სამუშაო ხსნართა ოპტიკურ სიმკვრივეს, რომლებიც დამზადებულია სამუშაო სტანდარტულ B ხსნართა ბაზაზე-ზომავენ 5 მმ სიგრძის მქონე წახნაგიანი კიუვეტით.

19. დამაგრადუირებელ გრაფიკთა შემოწმება უნდა მოხდეს ანალიზურ სამუშაოთა ჩატარებისას გამოყენებულ რეაქტივთა შეცვლასთან დაკავშირებით, ერთიდაიგივე რეაქტივების ბაზაზე მუშაობისას კი–3 თვეში ერთხელ მაინც.

20. საანალიზო სინჯთა აღება ხდება დანართ 17-ზე წარმოდგენილი სქემის თანახმად (ვაკუუმირებული მიმღები ჭურჭლის მიუერთებლად); ამ სქემაში უშუალოდ აღების წინ უნდა მიუერთდეს ვაკუუმირებული მიმღები ჭურჭელი (6). პირველ რიგში აირსატარში (მილში) (1) მოათავსებენ წესების დაცვით აირამღებ (სინჯამღებ) მილს (2) და სისტემაში გაატარებენ საანალიზო აირჰაერნარევს განქრევის მეთოდით ნებისმიერი აირგამწოვი (აირშემბერი) მოწყობილობის გამოყენებით (ასპირატორი, ტუმბო, ჰაერშემბერი) 3-5 წუთის განმავლობაში. ამის შემდეგ გამორთავენ აირშემბერ მოწყობილობას და სისტემაში ჩართავენ (სამსვლიანი მინის ონკანის საშუალებით) NO₂-ის მშთანთქმელი ხსნარის შემცველ ვაკუუმირებულ მიმღებ ჭურჭელს (6) 2 600 პასკალის ტოლი ნარჩენი წნევის დამყარებამდე. ონკანს (4) დააყენებენ მდგომარეობაში: „ვაკუუმმეტრი-მიმღები ჭურჭელი”, გახსნიან ამ მიმღები ჭურჭლის ონკანს და გაზომავენ მასში გაიშვიათებას. ამის შემდეგ (4) ონკანს დააყენებენ მდგომარეობაში: „აირამღები (სინჯამღები) მილი–ვაკუუმმეტრი-მიმღები ჭურჭელი” და აწარმოებენ აიროვანი სინჯის აღებას.

21. მიმღებ ჭურჭელში NO₂-ის მშთანთქმელი (დამჭერი) ხსნარის ოდენობას შეარჩევენ სინჯში NO₂-ის სავარაუდო შემცველობის მიხედვით (დანართი 18).

22. საანალიზოდ სინჯის აღების ხანგრძლიობა არის 20 წუთი, აღებულ სინჯთა რაოდენობა არის არანაკლები სამისა. თუ კი სინჯის აღების დამთავრებიდან 30 წუთის განმავლობაში არ მოხდება მასში NO₂-ის შემცველობის განსაზღვრა, მაშინ აღებულ სინჯს გადაიტანენ მიხეხილსაცობიან კოლბაში, მჭიდროდ მოარგებენ საცობს და ასეთნაირად მჭიდროდ თავდაცობილს ინახავენ სიბნელეში არაუმეტეს ერთი დღე-ღამისა. NO₂-ზე ანალიზი უნდა შესრულდეს სინჯის აღებიდან არაუგვიანეს ერთი დღე-ღამისა. ანალიზისას მიმღებ ჭურჭელში ნარჩენ წნევას ზომავენ (5) ვაკუუმეტრით.

23. საანალიზოდ აღებული აირჰაერნარევის მოცულობა – V_1. (მლ) იანგარიშება ფორმულით:

 V₁ =. V_პ. – V_ს.,

სადაც

V_პ – აირამღები პიპეტის მოცულობაა, მლ;

V_ს – პიპეტში მყოფი დამჭერი (მშთანთქმელი) სითხის მოცულობაა, მლ.

24. საანალიზოდ აღებული აირჰაერნარევის მოცულობა ნორმალური პირობებისთვის გაიანგარიშება ფორმულით:

273(P-P’-P’’)

                                                    V 0   = V 1 --------------------

101,3(273+t)

სადაც:

V₁ – საანალიზოდ აღებული აირჰაერნარევის მოცულობაა, მლ;

P – ატმოსფერული წნევის აღმნიშვნელია, პასკალი;

P^’ – ვაკუუმირებულ მიმღებ ჭურჭელში ნარჩენი წნევაა, პასკალი;

P^’’– აირსატარიდან (მილიდან) ვაკუუმირებულ მიმღებ ჭურჭელში საანალიზოდ სინჯის აღების შემდეგ ნარჩენი წნევაა, პასკალი;

t – გარემოში ატმოსფერული ჰაერის ტემპერატურაა, ⁰C.

25. აღებულ სინჯში NO_x–თა კონცენტრაცია NO₂-ის სახით იანგარიშება ფორმულით:

1

6

0  V2

სადაც :

 – მაგრადუირებელი გრაფიკიდან განსაზღვრული ნიტრიტ-იონის კომცემტრაციაა მშთანთქმელ (დამჭერ) ხსნარში, მგ;

V₁ – მიმღებში მყოფი მშთანთქმელი (დამჭერი) ხსნარის მოცულობაა, მლ;

V₂ – შთანთქმელი (დამჭერი) ხსნარის ის მოცულობაა, რომლისთვისაც აგებულ იქნა მაგრადუირებელი გრაფიკი, (V₂=50 მლ);

V₀ – ნორმალურ პირობებზე გადაანგარიშებული საანალიზოდ აღებული აირჰაერნარევის მოცულობაა, მლ.

26. ამ მუხლის 25-ე პუნქტში წარმოდგენილი ფორმულის მიხედვით ნაანგარიშევი C–ს მნიშვნელობათა მიხედვით (არანაკლებ სამჯერადი ანალიზისა) გამოიანგარიშებენ მათ საშუალო არითმეტიკულს, რაც მიიღება საანალიზო სინჯში NO_x-თა კონცენტრაციად NO₂-ის სახით.

27. აზოტის NO_x ოქსიდთა კონცენტრაციის განსაზღვრის (NO₂-ის სახით) ფოტოკოლორიმეტრული მეთოდის (სულფოსალიცილმჟავას გამოყენებით) დანიშნულებაა წიაღისეულ საწვავთა მოხმარებისას ენერგომწარმოებელ აგრეგატთაგან წარმოებულ და, აგრეთვე, სხვა სამრეწველო გაფრქვევებში აზოტის (II) და (IV) ოქსიდთა ჯამური კონცენტრაციის განსაზღვრა (NO₂-ის სახით) მათში გოგირდის ოქსიდთა არსებობისას საანალიზო გაფრქვევებში აზოტის ოქსიდთა შემცველობისთვის (NO_2-ზე გადაანგარიშებით) 40-4500 გ/მ ³ . დასაშვებია საანალიზო აირჰაერნარევის ტემპერატურის მნიშვნელობები ინტერვალში: 10-250⁰C, ფარდობითი ტენიანობა 90%-მდე, გაფრქვევის ნაკადის წნევა: 400-1200 მმ Hg-ის სვეტისა. მთელ დიაპაზონში NO_x-თა კონცენტრაციების განსაზღვრის (NO₂ –ის სახით) ფარდობითი ცდომილება არ აღემატება 15%-ს.

28. კონცენტრაციის განსაზღვრის მეთოდის არსი ეფუძნებასულფოსალიცილმჟავას და ნიტრატ-იონს შორის მიმდინარე რეაქციას ფენოლის ნიტროწარმოებულთა წარმოქმნით, რომლებიც ტუტე არეში საანალიზო ხსნართა ნარევს აძლევენ ყვითელ ფერს. საანალიზო ხსნარის ოპტიკურ სიმკვრივეს ზომავენ ფოტოელექტროკოლორიმეტრით.

29. გაზომვის საშუალებანი და მასალა-რეაქტივებია:

ა) ფოტოელექტროკოლორიმეტრი (ნებისმიერი ტიპის);

ბ) ანალიზური სასწორი DKH 200 (გოსტ 24104–80 E);

გ) წვრილსაწონები (გოსტ 7328-82 E);

დ) თერმომეტრი 0,1⁰C დანაყოფის ფასით (გოსტ 215-73 E);

ე) აირამღები მილი, მინისგან დამზადებული, რომლის გარე დიამეტრია 8-10 მმ, ხოლო შიგა დიამეტრია 2-3 მმ (გოსტ 23392-79 E);

ვ) გამფილტრავი ვაზნა,

ზ) ელექტროასპირატორი მასში ჩამონტაჟებული აირის ხარჯმზომით ЭА–1, (ტუ 25-11.1414 –78);

თ) აირის ამღები პიპეტები 250 მლ მოცულობისა,

ი) მზომი კოლბები 2-1000-2, 1-250-2, 1-100-2, (გოსტ 1770-74);

კ) მზომი ცილინდრები 20-50; 1-25; 2-10, (გოსტ 1770-74);

ლ) პიპეტები 2-2-25; 2-2-10; 6-2-5, 4-2-1, (გოსტ 20292-74);

მ) ბიურეტები 3-3-25-0,1, 6-2-10-0,05, (გოსტ 20292-74);

ნ) ფინჯნები ч ΒΚ 1-50, (გოსტ 10973-75);

ო) სამედიცინო ნემსები 0,5 და 0,7 მმ დიამეტრისა (გოსტ 64-1-102-73);

პ) სალიცილის მჟავა, “ანალიზისთვის სუფთა” (“чдa”) (გოსტ 624-70);

ჟ) სპირტი-რექტიფიკატი (გოსტ 18300-72);

რ)გოგირდმჟავა “ქიმიურად სუფთა” (“xч”) (გოსტ 4204–77);

ს) ნატრიუმის ჰიდროქსიდი, “ანალიზისთვის სუფთა” (“чдa”) (გოსტ 4328-77);

ტ) გამოხდილი წყალი (გოსტ 67090-72);

უ) წყალბადის ზეჟანგი (30%-იანი წყალხსნარი) (გოსტ 10929 –75);

ფ) აზოტმჟავა ნატრიუმი (ნატრიუმის ნიტრატი), “ანალიზისთვის სუფთა” (“чдa”) (გოსტ 4168-79);

ქ) კალიუმპერმანგანატის 0,1 გ.ეკვივალენტის შემცველი ფიქსანალი (სტანდარტი ნორმადოზა) (ტუ 6-09-2540-72).

30. დასაშვებია ამ მუხლის 29-ე პუნქტში წარმოდგენილ ჩამონათვალის შეცვლა ანალოგიურით, რომელთა მეტროლოგიური მახასიათებლები და სისუფთავის ხარისხი არ ჩამორჩება ჩამონათვალში წარმოდგენილი ობიექტებისას.

31. გაზომვათა ჩატარებისთვის სწარმოებს საანალიზო ხსნართა მომზადება.

32. სალიცილის მჟავას 10%-იანი სპირტხსნარის მოსამზადებლად 2გ სალიცილის მჟავა უნდა გაიხსნას 22,8 სმ ³ (96%-იანი კონცენტრაციის d=0,798 გ/სმ ³ ) ეთილის სპირტში. ნატრიუმჰიდროქსიდის 30%-იანი წყალხსნარის მოსამზადებლად 30გ მწვავე ნატრიუმს გახსნიან 70 სმ ³ დისტილირებულ წყალში. ნატრიუმჰიდროქსიდის 0,1 ნორმალობის წყალხსნარის დასამზადებლად 0,4გ მწვავე ნატრიუმს გახსნიან 100 სმ3 დისტილირებულ წყალში.

33. წყალბადის ზეჟანგის 1%-იანი წყალხსნარის დასამზადებლად საჭიროა წინასწარ შემოწმდეს H₂O₂-ის საწყისი წყალხსნარის კონცენტრაცია, რისთვისაც H₂O₂-ის სავარაუდოდ 30%-იანი წყალხსნარიდან აღებულ 2,5 სმ ³ სინჯს გადაიტანენ 250 მლ მოცულობის მზომ კოლბაში, შეავსებენ 250 მლ-ის ნიშნულამდე დისტილირებული წყლით, მოურევენ და დააყოვნებენ რამოდენიმე წუთით. ამ ხსნარიდან გასატიტრად ერლენმეიერის კოლბაში გადაიტანენ 25 სმ ³ ხსნარს, გატიტვრამდე მას დაამატებენ 1:5 განზავების გოგირდმჟავას წყალხსნარის 10 მილილიტრს და გატიტრავენ 0,1 ნორმალობის კალიუმპერმანგანატის წყალხსნარით ხსნარში ღია ვარდისფერი შეფერილობის წარმოქმნამდე; 0,1 ნორმალობის კალიუმპერმანგანატის წყალხსნარის 1 სმ3 ტიტრავს (შეესაბამება) 1,7 მილიგრამ H₂O₂-ს. ამგვარად დაზუსტდება საწყისი H₂O₂-ის წყალხსნარის ფაქტიური კონცენტრაცია, რის საფუძველზეც გაანგარიშდება H₂O₂-ის 1%-იანი წყალხსნარის 100 სმ ³ -ის ოდენობით დასამზადებლად საჭირო მისი რაოდენობა. ასეთი ხსნარი უნდა ინახებოდეს მაცივარში, მისი გამოყენების მაქსიმალური ვადაა 1 თვე.

34. აზოტმჟავა ნატრიუმის საწყისი სტანდარტული ხსნარის მოსამზადებლად წინასწარ 3 საათის განმავლობაში 200⁰C ტემპერატურაზე საშრობ კარადაში გამომშრალ 1,8478გ ნატრიუმის ნიტრატს გახსნიან 1 ლიტრ გამოხდილ წყალში; ამ ხსნარში ნატრიუმნიტრატის კონცენტრაცია შეესაბამება 1 მგ/სმ ³ აზოტის დიოქსიდის კონცენტრაციას. ამ ხსნარის 100-ჯერადად განზავებით ამზადებან ნატრიუმნიტრატის სამუშაო სტანდარტულ ხსნარს, რომლის 1სმ ³ შეესაბამება 0,01 მილიგრამ NO₂-ს.

35. შვიდ სხვადასხვა ფაიფურის ჯამში ცალ-ცალკე შეაქვთ ნატრიუმის ნიტრატის სამუშაო სტანდარტული ხსნარი სათანადოდ 1, 2, 3, 4, 5, 6 სმ3-ის ოდენობით თითოეულ მათგანში, ხოლო ერთ-ერთში არ შეაქვთ ეს ხსნარი. შემდეგ თითოეულ ამ ჯამში ამატებენ 0,1 ნორმალობის კონცენტრაციის ნატრიუმის ჰიდროქსიდის წყალხსნარის ხუთ-ხუთ წვეთს, უმატებენ, აგრეთვე, თითოეულ მათგანში 10 სმ ³ დისტილატს და ჯამში არსებულ ხსნარებს აორთქლებენ წყლის აბაზანაზე. გაცივების შემდეგ ჯამზე დარჩენილ მშრალ ნაშთს დაამატებენ თითოეულ ჯამში 3 წვეთ სალიცილის მჟავას, 0,5 სმ ³ კონცენტრირებულ გოგირდმჟავას და გულმოდგინედ სრესენ მინის ჩხირით ჯამის კედლებზე ამოშრობის შედეგად დარჩენილ ნალექთან ერთად. 5 წუთის განმავლობაში ასეთი დამუშავების შემდეგ თითოეულ ჯამში დაუმატებენ 5 სმ ³ დისტილირებულ წყალს და განუწყვეტელი მორევის პირობებში წვეთ-წვეთად დაამატებენ ნატრიუმჰიდროქსიდის 30%-იანი წყალხსნარის 3 სმ3-ს. ჯამებზე არსებულ მასას კარგად მოურევენ და რაოდენობრივად გადაიტანენ სათანადოდ შვიდ 100 სმ3 ტევადობის მზომ კოლბაში, რომლებშიაც 100 სმ ³ -ის ნიშნულამდე ჩაამატებენ გამოხდილ წყალს. თითოეულ მათგანში ხსნარის გულდასმით მორევის შემდეგ წარმოქმნილი, სხვადსხვა შეფერილობის მქონე ხსნართა ოპტიკურ სიმკვრივეს ზომავენ 420 ნანომეტრი ტალღის სიგრძისას ფოტოელექტროკოლორიმეტრით, ჩაასხამენ რა ამ ხსნართა სინჯებს 10 მმ სიგანის მქონე კიუვეტებში. შესადარებელ ხსნარად გამოიყენება ის ხსნარი, რომელშიც არ იყო შეტანილი ნატრიუმნიტრატის სამუშაო სტანდარტული ხსნარი. ფოტოელექტროკოლორიმეტრირებით მიღებული შედეგების მიხედვით აგებენ დამაგრადუირებელ გრაფიკს. დამაგრადუირებელი გრაფიკი მოწმდება ანალიზისას გამოყენებული რეაქტივების შეცვლისას, მაგრამ, ნებისმიერ შემთხვევაში–არაუგვიანეს სამ თვეში ერთხელ მაინც.

36. სინჯთა აღებისთვის აირსატარის (მილის) კედელში გახვრეტენ 20-30 მმ დიამეტრის ნახვრეტს და მასზე მიადუღებენ გარედან 30-40 მმ სიგრძისა და 15-25 მმ შიგა დიამეტრის მქონე შტუცერს.

37. საანალიზოდ აირის სინჯის ასაღებად სქემას ააწყობენ დანართი 19-ის მიხედვით შეერთებების ჰერმეტულობათა დაცვით. გამფილტრავ ვაზნად შეიძლება გამოყენებულ იქნეს შედარებით დიდდიამეტრიანი მინის მილის ნაწილი, მასში ჩარჩილული ფორებიანი მილით, რომელიც ამოღებულია U-ს მაგვარი მშთანთქმელიდან (დამჭერიდან). სინჯამღები მილი და გამფილტრავი ვაზნის ერთმანეთთან შეერთების ადგილის ჰერმეტიზებისთვის გამოიყენება ასბოსილიკატური საგოზავი (თხევად მინაში არეული აზბესტი ფხვნილი).

38. აირსატარში (მილში) სინჯამღებ მილს შეიყვანენ შტუცერიდან, რომელსაც ჰერმეტულობის უზრუნველსაყოფად უკეთდება რეზინის ან აზბესტის საცობი. დაარეგულირებენ სინჯის აღების მოცულობით სიჩქარეს (ხარჯს) 0,5 დმ3/წთ-ის ტოლად. ელექტროასპირატორის საშუალებით დანართ 19-ზე გამოსახულ სისტემაში 3-5 წუთის განმავლობაში გაატარებენ საანალიზო აირჰაერნარევს (ასრულებენ სისტემის გაქრევას საანალიზო აირჰაერნარევით), შემდეგ დაკეტავენ ლითონური მომჭერებით აირამღები პიპეტის შემავალ და გამომავალ ჩამკეტებს.

39. დროის 20-წუთიანი ხანგრძლივობისას აიღება საანალიზო სინჯი. ამგვარად აღებულ სინჯთა რაოდენობა უნდა იყოს არანაკლებ სამისა. ანალიზის საბოლოო შედეგი მიიღება ცალკეულ სინჯთა ანალიზით მიღებულ შედეგთაგან მათი საშუალო არითმეტიკული მნიშვნელობის დადგენით.

40. საანალიზო სინჯის აღებისას იზომება აირსატარში (მილში) საანალიზო აირჰაერნარევის ტემპერატურა და წნევა. აირსატარში საანალიზო აირჰაერნარევის ტემპერატურად მიიღება ასპირატორში საანალიზო აირჰაერნაკადის შესვლამდე გაზომილი ამ ნაკადის ტემპერატურა, ხოლო წნევის გასაზომად სინჯამღები მილის წინ მიაერთებენ U-ს მაგვარ მინის წყლიან მანომეტრს და წნევათა სხვაობას გაიგებენ U-ს მაგვარ მილში წყლის დონეთა სხვაობით. მიღებული შედეგის ვერცხლისწყლის სვეტის მიხედვით გადასაანგარიშებლად საჭიროა წყლის სვეტით გაზომილი წნევათა სხვაობა გაიყოს 13,5-ზე თანახმად ფორმულისა:

2 Hg

41. სინჯის აღების დამთავრებიდან 10 წუთის განმავლობაში სინჯის შემცველ აირის პიპეტში შეიტანენ 10 სმ3-ის ოდენობით წყალბადის ზეჟანგის 1%-იან წყალხსნარს, რისთვისაც დანართ 20-ზე ნაჩვენებ ძველი მომჭერებიდან (1) ოდნავ მოშორებით, დამატებით კიდევ თითო მომჭერებს დააყენებენ ამ რეზინის მილებზე. აირამღებ პიპეტს დაამაგრებენ ჰორიზონტალურად, გახსნიან მარცხენა შიგა მომჭერს და ამ მხარეზე არსებული, ორ მომჭერთა შორის სივრცეში, ჩაარჭობენ პატარა შპრიცის ნემსს (2). ამ ოპერაციამდე წინასწარ რეზინის მილით (3) წამოაცვამენ ბიურეტის (რომელიც გამზადებულია) ბოლოს (5) დიდი შპრიცის ნემსს რეზინის საცობის დახმარებით. ბიურეტის ბოლოსთან გაკეთებულ მომჭერს გახსნიან და ბიურეტიდან აირის პიპეტში შეუშვებენ 1%-იანი H₂O₂-ის წყალხსნარის 10 სმ ³ რაოდენობას; ამ დროს მარცხნივ დამაგრებული პატარა შპრიცის ნემსიდან გამოდის აირის პიპეტიდან (სითხით შეყვანით გამოწვეული) გამოძევებული აირის საერთო რაოდენობა. ამ პროცესთა დამთავრებისთანავე (ე.ი აირის პიპეტში 10 სმ3 1%-იანი H₂O_{2 -}წყალხსნარის შეყვანის დამთავრებისთანავე) გადაკეტავენ რეზინის მილებზე არსებულ ყველა დამჭერს (ჩამკეტებს), კარგად, ძლიერი შენჯღრევით მოურევენ აირის პიპეტს და მისი დასაჟანგი ნაწილის გარანტირებულად დაჟანგვის და NO₂-ის შთანთქმის უზრუნველსაყოფად ამ დაკეტილ მდგომარეობაში აირის პიპეტს დატოვებენ 16 საათის განმავლობაში. ანალიზამდე მათი შენახვის მაქსიმალური ხანგრძლიობაა 3 დღე-ღამე.

42. ანალიზისთვის აიღება 1-დან 10-მდე სმ3 ხსნარი აირის პიპეტიდან (საანალიზოდ აღებული სითხის რაოდენობა დამოკიდებულია აირჰაერმტვერნარევის სინჯში NO_x-ის კონცენტრაციის მოსალოდნელ მნიშვნელობაზე). საანალიზოდ აღებულ სითხის სინჯს გადაიტანენ ფაიფურის ჯამში. სინჯთა საანალიზოდ დამუშავების თანმიმდევრობა იგივეა, რაც დამაგრადუირებულ გრაფიკთა აგებისას სინჯთა დამუშავების თანმიმდევრობა. სინჯთა ფოტოკოლორიმეტრირებისას შესადარებლად იღებენ ფუჭ სინჯს, რომელსაც ამუშავებენ იმგვარადვე, რაც ეს კეთდება სამუშაო სინჯებისთვის მხოლოდ იმ განსხვავებით, რომ NO_x-იანი სითხის ნაცვლად იქ შეიტანება 1-10 სმ3 1%-იანი H₂O₂-ის წყალხსნარი (საანალიზო სინჯში შეყვანილი H₂O₂-ის რაოდენობის ტოლად).

43. ანალიზის შედეგების დამუშავება მოითხოვს საანალიზოდ აღებული აირჰაერნარევის მოცულობის გაანგარიშებას ფორმულით:

 V₁=V₂–10 სმ³ _,

სადაც:

V₂ – აიროვანი პიპეტის მოცულობაა, სმ³.

44. საანალიზოდ აღებული აირჰაერმტვერნარევის V₁ მოცულობა ნორმალური პირობებისათვის გადაანგარიშდება ფორმულით:

273(P+-dP)

V0 = V1 --------------,

(270+t)

სადაც:

V_o – ნორმალური პირობებისთვის გადაანგარიშებული V_საან მოცულობაა, სმ³;

P – ატმოსფერული წნევაა, მმ ვერცხლისწყლის სვეტისა;

∆P ა – აირსატარში (მილში) ჭარბი წნევაა (ან გაიშვიათებაა), მმ ვერცხლისწყლის სვეტისა;

t – ასპირატორში შესვლისას საანალიზო აირჰაერნარევის ნაკადის ტემპერატურაა, ^oC.

45. საანალიზო სინჯში NO₂-ის სახით NO_x-თა კონცენტრაციას გაიანგარიშება ფორმულით:

N o 2 7

V₀ – ნორმალური პირობებისთვის გადაანგარიშებული მოცულობაა საანალიზოდ აღებული აირჰაერნარევისა, სმ³;

V_k – ფოტოკოლორიმეტრირებისთვის აღებული სითხის მოცულობაა, სმ ³ .

 მუხლი 21. გაფრქვევებში ნახშირწყალბადთა კონცენტრაციის გაზომვა

1. გაფრქვევებში ნახშირწყალბადთა კონცენტრაციის განსაზღვრის მეთოდების შერჩევის კრიტერიუმები იგივეა, რაც მე-18 მუხლის პირველ პუნქტში წარმოდგენილ CO-ს კონცენტრაციის გაზომვისთვის.

2. გაფრქვევებში ნახშირწყალბადთა კონცენტრაციის განსაზღვრა ექსპრეს-ანალიზის მეთოდით სათანადო ინდიკატორული მილაკების გამოყენებით პროცედურულად ხორციელდება მე-19 მუხლის მე-2 პუნქტში წარმოდგენილი მეთოდის ანალოგიურად, მხოლოდ იმ განსხვავებით, რომ ამ შემთხვევაში ექსპრეს-ანალიზის ჩასატარებლად გამოიყენება ნახშირწყალბადთა ექსპრეს-ანალიზისთვის განკუთვნილი ინდიკატორული მილაკები გოსტ 12.1..005-76-ის თანახმად, რომელთა განსაზღვრის ინტერვალია 0.05-2.0 გ/მ3, ხოლო განსაზღვრის მაქსიმალური ფარდობითი ცდომილება არ აღემატება 25 %-ს.

3. გაფრქვევებში ნახშირწყალბადთა კონცენტრაციის განსაზღვრის ლაბორატორიული მეთოდებიდან რეკომენდირებულია 'ნახშირწყალბადთა ჯამური კონცენტრაციის განსაზღვრის მეთოდიკა აირი-სითხე (მანაწილებელი) ქრომატოგრაფიის მეთოდით', რომლის დანიშნულებაა სამრეწველო გაფრქვევებში მყოფი C₁-C₈ ალიფატური და C₆-C₈ ტიპის არომატული ნახშირწყალბადთა ჯამური კონცენტრაციის განსაზღვრა სინჯებში მათი შემცველობისას 50-30000 მგ/მ ³ ზღვრებში.

4. ნახშირწყალბადთა ჯამური კონცენტრაციის განსაზღვრისთვის გამოიყენება ანალიზის აირქრომატოგრაფული მეთოდი, რომელიც ეფუძნება ალურიონიზაციური დეტექტორით ნახშირწყალბადთა ერთობლივ დეტექტირებას. ქრომატოგრაფის სვეტში (რომელიც წინასწარ ივსება ინერტული მატარებლით) შეუშვებენ საანალიზო ჰაერის სინჯს წინასწარი კონცენტრირების გარეშე. სინჯში ნახშირწყალბადთა რაოდენობრივი ანალიზი ეფუძნება ალურ-იონიზაციური დეტექტორის მგრძნობიარობის პირდაპირპროპორციულობას ნახშირწყალბადის მოლეკულაში არსებული ნახშირბადატომთა რაოდენობასთან. გაზომვის შედეგებს გადიდებულად წარმოაჩენს ალურ–იონურ დეტექტორზე სინჯში არსებულ სხვა ორგანულ ნაერთთა დეტექტირება, ხოლო ნახშირწყალბადთა ადსორბირება სინჯამღების ზედაპირის მიერ და აპარატურის არაჰერმეტულობა გაზომვის შედეგებს შემცირებულად წარმოაჩენს.

5. კონცენტრაციის გაზომვის საშუალებანი და მასალა-რეაქტივებია:

ა) 'Цвет-100' სერიის აიროვანი ქრომატოგრაფი ან სხვა ნებისმიერი მსგავსი ალურ–იონური დეტექტორით, რომლის მგრძნობიარობის ზღვარი პროპანის მიხედვით იქნება არაუმეტეს 2,5.10-8 მგ/წმ-ისა;

ბ) უჟანგავი ფოლადისგან დამზადებული ქრომატოგრაფული სვეტები (სამუშაო და შესადარებელი) –დიამეტრი 3 მმ, სიგრძე–1 მ;

გ) ნებისმიერი ტიპის ასპირატორი;

დ) სამედიცინო შპრიცი ШК-01-001 ტიპის 1 ან 2 მმ ტევადობისა, რომლის დანაყოფის ფასი არის 0,05 მლ (ტუ 64-1-378-68);

ე) მიკროშპრიცი МШ–10, 10 მიკროლიტრი ტევადობის;

ვ) საერთო დანიშნულების ლაბორატორიული სასწორი, მეორე კლასის (გოსტ 24104 - Е);

ზ) წვრილსაწონი (გირები) , მეორე ან მესამე კლასის (გოსტ 7328 - 82 Е);

თ) ბარომეტრ–ანეროიდი (გოსტ 2333696-79);

ი) თერმომეტრი სკალით 0-100 ⁰ С, დანაყოფის ფასით 1⁰C (გოსტ 315-73E);

კ) მზომი სახაზავი (ლითონის) (გოსტ 427-75);

ლ) მინის ბოთლი 10 ლ ან 20 ლ მოცულობისა (გოსტ 14182-80);

მ) აიროვანი პიპეტი 0,5–1 ლ მოცულობისა;

ნ) ტექნიკური წყალბადი, დაჭირხნული – В მარკის, I ხარისხის (გოსტ 3022-80);

ო) ტექნიკური ჰაერი (გოსტ 11882-73);

პ) კვარცი (0,25-0,5 მმ მარცვალთა ზომებით) ან სხვა მსგავსი ინერტული მატარებელი ქრომატოგრაფირებისთვის;

ჟ) ნებისმიერი მარკის სილოქსანური კაუჩუკი;

რ) ჰექსანი ქრომატოგრაფირებისთვის (ტუ 6-09-1887-77);

ს) ბენზოლი, 'ქიმიურად სუფთა' (“xч”) (გოსტ 5955-75);

ტ) აცეტონი, 'ანალიზისთვის სუფთა' (,, ч lf”) (გოსტ 2603-79);

უ) ასაორთქლებლად ფაიფურის ჯამი № 6, 250 მლ ტევადობისა (გოსტ 9147-80 Е);

ფ) მზომი ცილინდრი 100 მლ ტევადობისა, 1 მლ დანაყოფის ფასით (გოსტ 1770-74).

6. გაზომვათა ჩატარებისთვის სინჯთა აღება ხდება სავენტილაციო სისტემიდან ან საწარმოო მოედნიდან მინისგან დამზადებულ, 1 ლიტრი ტევადობის, აირის პიპეტში ან 1-2 მილილიტრის ტევადობის შპრიცით. ერთდროულად იზომება და აღინუსხება გაფრქვევის ტემპერატურა და წნევა. აირამღები პიპეტის კედლის მასალის მიერ ნახშირწყალბადთა ადსორბციის შესამცირებლად მასში უშუალოდ სინჯის აღებამდე 1 ლ/წთ–მდე მოცულობითი სიჩქარით გაატარებენ საანალიზოდ ასაღები სინჯის მოცულობის დაახლოებით 10-ჯერად მოცულობას იგივე აირჰაერმტვერნარევისა. ანალოგიურად ხდება შპრიცით სინჯის აღებისას ნახშირწყალბადთა შესაძლო ადსორბციის მავნე მოვლენის ჩახშობა. სინჯის აღების შემდეგ აირამღები პიპეტის ბოლოებზე წამოცმულ რეზინის შლანგებს დაასაცობებენ მინის საცობებით. აირამღებ პიპეტში ამგვარად აღებული სინჯი ანალიზამდე შეიძლება შენახულიქნეს არაუმეტეს ერთი დღე-ღამისა.

7. ქრომატოგრაფული სვეტის საანალიზოდ მომზადება ნახშირწყალბადთა ჯამური კონცენტრაციის განსაზღვრისთვის მოითხოვს მის შევსებას ინერტული მატარებელი აირით და მისი დანიშნულებაა მატარებელი-აირის ნაკადის გათანაბრება–ანალიზისას ერთნაირად მისი მიწოდება. ქრომატოგრაფირების პირობები და დამხმარე მასალებია:

ა) კვარცი (მარცვლების ხაზოვანი ზომები: 0,25-0,5 მმ) 10 მლ;

ბ) ნებისმიერი მარკის სილოქსანური კაუჩუკი კვარცის მასის 0,1-0,2 %-ის ოდენობით;

გ) ქრომატოგრაფიული სვეტის თერმოსტატის ტემპერატურა– 100 ⁰C;

დ) ამაორთქლებლის ტემპერატურა – 200⁰C;

ე) ჰაერის მატარებელი აირის ხარჯი – 30 მლ/წთ;

ვ) დეტექტორზე წყალბადის ხარჯი – 30 მლ/წთ;

ზ) დეტექტორზე ჰაერის ხარჯი – 200 მლ/წთ;

თ) ნახშირწყალბადთა შემცველი აირჰაერნარევის მოცულობა – 1 მლ;

ი) ერთი განსაზღვრის ხანგრძლივობა – 60 წამი.

8. ამ მუხლის მე-7 პუნქტში წარმოდგენილ პირობებისთვის აღებულ სინჯში ნახშირწყალბადთა ჯამურად ქრომატოგრაფირების სანიმუშო ქრომატოგრამა წარმოდგენილია დანართ 21-ზე. აირთა საჭირო ხარჯის ოდენობებს ადგენენ საპნურ-აფსკური ხარჯმზომით.

9. ქრომატოგრაფული სვეტის შემვსების მოსამზადებლად საჭირო რაოდენობის კვარცის ქვიშას აწონიან ±0,01 გ სიზუსტით და გადაიტანენ ამაორთქლებელ ჯამში. უძრავი თხევადი ფაზის საჭირო რაოდენობას აწონიან ±0.001 გ სიზუსტით და მას გახსნიან სათანადო რაოდენობის აცეტონში. ამგვარად მიღებული გამხსნელის ოდენობა უნდა იყოს იმდენი, რომ მან სრულიად დაფაროს შემვსებად განკუთვნილი მარცვლოვანი კვარცი (კვარცის ქვიშა). ასაორთქლებელ ჯამში განთავსებულ ამ მასას ჯამით დადგამენ (50±10) ⁰C-ზე გაცხელებულ წყლის აბაზანაზე გამხსნელის ასაორთქლებლად და მყარი მასის გასაშრობად (ჯამის ფრთხილად შენჯღრევის პირობებში). ქრომატოგრაფიულ სვეტს ამგვარად დამუშავებული შემავსებლით–სორბენტით უშუალოდ შევსებამდე ჯერ გამორეცხავენ აცეტონით, შემდეგ კი მას გაქრევას უკეთებენ ან აზოტით, ან ჰაერით. ამის მერე სორბენტს ქრომატოგრაფიულ სვეტში ჩაყრიან მინის ძაბრით. სვეტში მისი ჩაყრის გასაიოლებლად მასში ან შექმნიან მცირე ვაკუუმს, ან ჩაყრისას მის კედელზე მსუბუქად ურტყამენ ხის ჩხირით. შევსებულ ქრომატოგრაფიულ სვეტს დაამაგრებენ ქრომატოგრაფის თერმოსტატში და დეტექტორთან მიუერთებლად (რეჟიმში შეყვანის მიზნით) უკეთებენ ჰაერით გაქრევას მისი 30 მლ/წთ მოცულობითი სიჩქარით 100 ⁰C ტემპერატურისას 8-10 საათის განმავლობაში. ამის შემდეგ ქრომატოგრაფიულ სვეტს მიუერთებენ დეტექტორს და დააყენებენ სტაბილური ნულის ხაზს პოტენციომეტრის საშუალებით ხელსაწყოს მაქსიმალური მგრძნობიარობისას.

10. დამაგრადუირებული გრაფიკის ასაგებად გრაფიკის სახით წარმოაჩენენ ქრომატოგრამის პიკთა h სიმაღლის დამოკიდებულებას გამოყენებული ჰექსანის C_x კონცენტრაციისგან (მგ/მ ³ ) ნახშირბადზე გადაანგარიშებით აბსოლუტური დაკალიბრების მეთოდის მიხედვით. ამ მიზნით დაამზადებენ ჰაერთან ჰექსანის (ან ბენზოლის) შერევით 6-10 დამაგრადუირებულ ნარევს (ნარევებში კონცენტრაციის 5%-იანი მაქსიმალური ფარდობითი ცდომილებით) იმგვარად, რომ გასაზომ სინჯში მოსალოდნელი ჯამური კონცენტრაცია ნახშირწყალბადებისა მოქცეულ იქნეს დამაგრადუირებელ ნარევთა მიერ წარმოდგენილ კონცენტრაციათა ინტერვალში. თითოეულ ამ დამაგრადუირებელ ნარევს ქრომატოგრამას აუღებენ 10-ჯერ მაინც (გაზომვით მიღებულ შედეგთა საიმედობის გაზრდით). ამ მიზნით ქრომატოგრაფში შეაქვთ დამაგრადუირებელი აირნარევთა 1 მილილიტრი. ჰაერთან ჰექსანის დამაგრადუირებელი აირნარევი მზადდება ბოთლში, რომლის მოცულობა განისაზღვრება ფარდობითი ცდომილებით არაუმეტეს 5%-ისა. ბოთლს უნდა ქონდეს გახეხილი მინის საცობი, საცობს კი – 7-10 მილიმეტრის დიამეტრის და 30-50 მილიმეტრის სიგრძის სარინი (გამყვანი) მილი, რომელიც რეზინის მილით მიერთებულია სარინის ბოლოდან 5-7 მმ მანძილზე სახშობთან. დამაგრადუირებელი აირნარევის დასამზადებლად გამოსაყენებელი ბოთლის მოცულობას ადგენენ მასში ჩასხმული დისტილირებული წყლის მოცულობის მიხედვით, რომლის სიმკვრივეც მიიღება ერთის ტოლად. ბოთლში ჰექსანი შეაქვთ თხელკედლიანი ამპულით (რომელშიაც მოთავსებულია გარკვეული რაოდენობის ჰექსანი და რომლის ჰერმეტულობაც უზრუნველყოფილია სათანადო საცობით). ეს ამპულა უნდა გადატეხილიქნეს თავდახურულ იმ ბოთლში, რომელიც განკუთვნილია დამაკალიბრებელი აირნარევის მოსამზადებლად, რასაც აღწევენ ამ ამპულიანი თავდახურული ბოთლის შენჯღრევით ამპულის გადატეხვამდე. ამპულაში ჰექსანის რაოდენობას ადგენენ ჰექსანიანი ამპულის და გატეხვის შემდეგ მიღებული უჰექსანო ამპულის მასათა სხვაობით. დამაგრადუირებელ აირნარევთა მოსამზადებლად ჰექსანს იყენებენ მაშინ, როცა განსასაზღვრავ სინჯში მოსალოდნელია C₁-C₈ ჯგუფის ალიფატური ნახშირწყალბადთა არსებობა, ხოლო ბენზოლს იყენებენ მაშინ, როცა მოსალოდნელია საანალიზო სინჯში C₆-C₈ ჯგუფის არომატულ ნახშირწყალბადთა არსებობა. თუ საანალიზო სინჯში მოსალოდნელია ერთდროულად ორივე ტიპის ნახშირწყალბადთა არსებობა, მაშინ დამაგრადუირებლად იმ ნივთიერებას ირჩევენ, რომლის ჰომოლოგიც მეტი რაოდენობითაა მოსალოდნელი საანალიზო სინჯში. დამაგრადუირებელ აირნარევთა ქრომატოგრაფირება (დამაკალიბრებელი გრაფიკის ასაგებად) ხორციელდება ამ აირნარევთა დამზადებიდან 2-3 საათის გასვლის შემდეგ ქრომატოგრაფირების პირობებისა და წესების დაცვით. დამაგრადუირებელი გრაფიკის სისწორეს გადაამოწმებენ ხოლმე თვეში ერთხელ მაინც.

11. სინჯის ანალიზი იწყება ქრომატოგრაფში სათანადო შპრიცით 1 მლ საანალიზო სინჯის შეყვანით, რისთვისაც წინასწარ შპრიცს შეამოწმებენ ჰერმეტულობაზე და შემდეგ რამოდენიმეჯერ მას გამოავლებენ (მასში რამოდენიმეჯერ გაატარებენ) საანალიზო აირნარევს. ქრომატოგრამაზე ალურ-იონიზაციური დეტექტორისგან გამოსული სიგნალი წარმოჩნდება მრუდეთა ოჯახში ვიწრო პიკის სახით 13 წამის ხანგძლიობის ექსპოზიციით. ყოველი საანალიზო სინჯის ქრომატოგრამას აიღებენ 5-ჯერ; გაზომავენ ქრომატოგრამის პიკის სიმაღლეს და საბოლოო შედეგად მიიღებენ 5-ჯერადი გაზომვით მიღებულ მონაცემთა საშუალო ართმეტიკულს.

12. გაზომვათა შედეგების დამუშავება მოითხოვს, პირველ რიგში, დამაგრადუირებელ აირნარევში ჰექსანის ან ბენზოლის C0-ზე გადაანგარიშებული კონცენტრაციის წარმოჩენას შემდეგი ფორმულის თანახმად:

x  =------------ .1000

n – ჰექსანის ან ბენზოლის მოლეკულაში ნახშირბადატომის რაოდენობის მაჩვენებელი რიცხვია;

V – იმ ბოთლის მოცულობაა, რომელშიაც მომზადდა დამაგრადუირებელი აირნარევი (ანუ დამაგრადუირებელი აირნარევის მოცულობაა), ლიტრი;

M – გამოყენებული ჰექსანის ან ბენზოლის ფარდობითი მოლეკულური მასაა, მასის ატომურ ერთეულში (ნახშირბადოვანი ერთეულში) გამოსახული.

13. საანალიზო სინჯში ნახშირწყალბადთა ჯამური კონცენტრაცია (ნახშირბადატომზე გადაანგარიშებით) – C_x მგ/მ ³ ნორმალური პირობებისთვის განისაზღვრება მაგრადუირებელ აირნარევთა ქრომატოგრაფირებით მიღებული ქრომატოგრამებზე სიგნალთა პიკურ სიმაღლეთა ჰექსანის ან ბენზოლის მაგრადუირებელ აირნარევში კონცენტრაციებისაგან დამოკიდებულების მიხედვით. ნახშირბადატომზე გადაანგარიშებით საწარმოო გაფრქვევებიდან აღებულ სინჯში ნახშირწყალბადთა ჯამური კონცენტრაცია – C_x მგ/მ3 გაიანგარიშება ფორმულით:

x

x =--------,

სადაც:

C_x – დამაგრადუირებელი გრაფიკის მიხედვით დადგენილი ჯამური კონცენტრაციაა ნახშირწყალბადებისა–მგ/მ3;

– სინჯარისთვის დამახასიათებელი წნევის და ტემპერატურის გათვალისწინებით შესწორების კოეფიციენტია, რომლის მნიშვნელობაც იანგარიშება ფორმულით:

 ,

სადაც

P – ატმოსფერული წნევაა, მმ ვერცხლისწყლის სვეტისა;

t – ტემპერატურაა სინჯის აღების ადგილზ, ⁰C .

14. გაზომვების შემთხვევით ცდომილებათა სარწმუნო მნიშვნელობები 5%-ითაა შემოსაზღვრული, ხოლო სისტემატიურ ცდომილებათა ჯამების ზღვრული მნიშვნელობები 7 %-ით. ცდომილებათა შეფასება ჩატარებულის იმ ვარიანტისთვის, როცა ერთ სინჯში ნახშირწყალბადთა ჯამური კონცენტრაცია იზომება 5-ჯერ გაზომვისას P=0,95 მიღებული სარწმუნო ალბათობით. ანალიზის შედეგად მიიღება ერთიდაიგივე სინჯისათვის ჩატარებული 5 ქრომატოგრაფიული გაზომვის შედეგთა საშუალო არითმეტიკული. ასეთ პირობებში, როცა განსაზღვრის მიღებული სარწმუნო ალბათობა: P=0,95, განსაზღვრის ფარდობითი ჯამური ცდომილება არის 10 %.

თავი 3. დაბინძურების სტაციონარული წყაროებიდან ატმოსფერულ ჰაერში გაფრქვევების ფაქტობრივირაოდენობის დამდგენი სპეციალური გამზომ–საკონტროლო აპარატურის სტანდარტული ჩამონათვალის შესახებ

 მუხლი 22. დაბინძურების სტაციონარული წყაროებიდან ატმოსფერულ ჰაერში გაფრქვევების ფაქტობრივი რაოდენობის დამდგენი სპეციალური გამზომ-საკონტროლო აპარატურის სტანდარტული ჩამონათვალის შესახებ

1. დაბინძურების სტაციონარული წყაროებიდან ატმოსფერულ ჰაერში მავნე ნივთიერებათა გაფრქვევების ფაქტობრივი რაოდენობის დამდგენი სპეციალური (ძირითადი და დამხმარე) გამზომ-საკონტროლო აპარატურის სტანდარტული ჩამონათვალის შედგენისას უმთავრესი კრიტერიუმებია: გაზომვის მაღალი სიზუსტე, მგრძნობიარობა, საიმედობა, აღწარმოებადობა, მოხერხებულობა და ხელმისაწვდომობა.

2. დაბინძურების სტაციონარული წყაროებიდან ატმოსფერულ ჰაერში მავნე ნივთიერებათა გაფრქვევების ფაქტობრივი რაოდენობის დამდგენი სპეციალური (ძირითადი და დამხმარე) გამზომ-საკონტროლო აპარატურის სტანდარტული ჩამონათვალი წარმოდგენილია დანართ 22-ში.

3. დანართ 22-ში წარმოდგენილი გამზომ-საკონტროლო აპარატურის ნაცვლად შესაძლებელია გამოყენებულ იქნეს ნებისმიერი ქვეყნის მიერ გამოშვებული მისი ტოლფასი ან უკეთესი მეტროლოგიური მახასიათებლების მქონე გამზომი ხელსაწყო-აპარატურა, რომელსაც გააჩნია შესაბამისი დამოწმება (სერთიფიკატი) და რომელიც ატესტირებულია (შემოწმებულია) სახსტანდარტის სათანადო ორგანოს მიერ და რომელთა გამოყენებაც შეთანხმებულია საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სამინისტროსთან.

თავი IV. დაბინძურების სტაციონარული წყაროებიდან ტექნოლოგიური პროცესების მიხედვით ატმოსფერულ ჰაერში გაფრქვევების ფაქტობრივი რაოდენობის საანგარიშო მეთოდიკის შესახებ

 მუხლი 23. დაბინძურების სტაციონარული წყაროებიდან ტექნოლოგიური პროცესების მიხედვით ატმოსფერულ ჰაერში გაფრქვევების ფაქტობრივი რაოდენობის საანგარიშო მეთოდიკის შესახებ

1. დაბინძურების სტაციონარული წყაროებიდან ტექნოლოგიური პროცესების მიხედვით ატმოსფერულ ჰაერში გაფრქვევების ფაქტობრივი რაოდენობის საანგარიშო მეთოდიკის მიზანია სხვადასხვა საწარმოო და ტექნოლოგიური პროცესების განხორციელების შედეგად ატმოსფერულ ჰაერში მავნე ნივთიერებათა გაფრქვევების ფაქტობრივი რაოდენობის – ხვედრითი გაფრქვევის მნიშვნელობათა დადგენისთვის საჭირო ერთიანი სისტემის – ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურების სტაციონარულ წყაროთა ტექნიკური ნორმირების ინფორმაციული ბაზის შექმნა.

2. ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურების სტაციონარულ წყაროთა ტექნიკური ნორმირების ერთიანი ინფორმაციული ბაზა შედგენილ იქნა საქართველოს ტერიტორიაზე ფუნქციონირებადი ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურების სტაციონარულ წყაროთაგან წარმოებული ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურების რაოდენობრივ მახასიათებელთა საიმედო, ადვილად ხელმისაწვდომ, ადგილობრივი და უცხოური საინფორმაციო წყაროების მიერ წარმოდგენილ ანალოგიურ მახასიათებლებთან შედარებად და შეთავსებად მნიშვნელობათა წარმოსაჩენად. ამ მიზნით სრულადაა გამოყენებული ატმოსფერული ჰაერის დაბინძურების სტაციონარულ წყაროთა და მათგან წარმოებული ატმოსფერული ჰაერის დამაბინძურებელი გაფრქვევების ინვენტარიზაციის ის უმთავრესი მახასიათებლები, რაც რეკომენდირებულია ევროკავშირის მიერ საერთაშორისო თანამშრომლობის თანამედროვე მოთხოვნათა გათვალისწინებით შემუშავებულ გაფრქვევის წყაროთა საკლასიფიკაციო დოკუმენტსა (SNAP–Source Nomenclature Air Pollution) და გაფრქვევათა ინვენტარიზაციის სახელმძღვანელოში (CORINAIR–Co-oRdination d`INformation Environmental AIR).

3. დაბინძურების სტაციონარული წყაროებიდან ტექნოლოგიური პროცესების მიხედვით ატმოსფერულ ჰაერში გაფრქვევების ფაქტობრივი რაოდენობის საანგარიშო მეთოდიკა ეფუძნება ხვედრითი გაფრქვევის (გამოყოფის) კოეფიციენტის მნიშვნელობებს, რომელთა გამოყენებით და, აგრეთვე, შესაბამისი სტატისტიკური მონაცემების (გამოშვებული პროდუქციის, გამოყენებული ნედლეულის და მოხმარებული საწვავის რაოდენობის, მანქანა-დანადგარების და ტექნოლოგიური პროცესების წარმადობის) გათვალისწინებით სწარმოებს გაფრქვევების ფაქტობრივი რაოდენობის დადგენა ცალკეული წარმოებისა და ტექნოლოგიური პროცესისთვის დროის გარკვეულ პერიოდში.

4. მავნე ნივთიერებათა ხვედრითი გაფრქვევა (ატმოსფერულ ჰაერში უშუალოდ გაფრქვევა) შეადგენს პროდუქციის საწარმოებლად გამოყენებული ტექნოლოგიური პროცესებისა და მანქანა-დანადგარების ფუნქციონირების შედეგად მავნე ნივთიერებათა ხვედრითი გამოყოფის ნაწილს. დაბინძურების იმ სტაციონარულ წყაროთათვის, რომლებიც არ არიან აღჭურვილნი აირმტვერდამჭერი დანადგარებით, ხვედრითი გაფრქვევის მნიშვნელობები ემთხვევა ხვედრითი გამოყოფის მნიშვნელობებს, ხოლო დაბინძურების იმ სტაციონარულ წყაროთათვის, რომლებიც აღჭურვილი არიან აირმტვერდამჭერი დანადგარებით, ხვედრითი გაფრქვევის მნიშვნელობები ნაკლებია ხვედრითი გამოყოფის მნიშვნელობებზე მავნე ნივთიერებათა დაჭერილი ნაწილის რაოდენობით.

5. წარმოების სხვადასხვა დარგების ტექნოლოგიური პროცესების და მოწყობილობა-დანადგარებისთვის ხვედრითი გაფრქვევების (გამოყოფის) კოეფიციენტების მნიშვნელობები წარმოდგენილია დანართებში 23-109. ამ დანართებში წარმოდგენილი მონაცემები შეესაბამება ტექნოლოგიური პროცესებიდან და მოწყობილობა-დანადგარებიდან გამოყოფილ მავნე ნივთიერებებს მათი გაწმენდის, დაჭერის და გაუვნებელყოფის გათვალისწინების გარეშე (გარდა 38-ე, 45-ე, 48-ე და 89-ე დანართებში წარმოდგენილი მონაცემებისა).

6. დაბინძურების სტაციონარული წყაროებიდან ტექნოლოგიური პროცესების მიხედვით ატმოსფერულ ჰაერში გაფრქვევების ფაქტობრივი რაოდენობის საანგარიშო მეთოდიკის ძირითადი მომხმარებელია საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის სახელმწიფო ორგანოები, აგრეთვე ყველა ის ფიზიკური და იურიდიული პირი, რომელთა ფუნქციონირებაც დაკავშირებულია გარემოსდაცვით საქმიანობასთან. საანგარიშო მეთოდიკაში წარმოდგენილი ხვედრითი გაფრქვევის (გამოყოფის) მონაცემები შესაძლებელია შეივსოს ან შეიცვალოს უახლეს სამეცნიერო და კვლევითი სამუშაოების ჩატარებისას მიღებულ ახალ, ოფიციალურად გამოქვეყნებულ მონაცემთა გათვალისწინებით.

 მუხლი 24. პასუხისმგებლობა დებულების მოთხოვნათა დარღვევისთვის

პასუხისმგებლობა დებულების მოთხოვნათა დარღვევისთვის განისაზღვრება საქართველოს კანონმდებლობით.

კარი III. დასკვნითი ნაწილი

თავი V. დასკვნითი დებულებები

 მუხლი 25. დებულებაში ცვლილებებისა და დამატებების შეტანა

დებულებაში ცვლილებები და დამატებები შეიტანება საქართველოს გარემოსა და ბუნებრივი რესურსების დაცვის მინისტრის ბრძანებით, საქართველოს კანონმდებლობით დადგენილი წესით.

დანართი

დაბინძურების

დანართი

დაბინძურების

 დანართი 3

დაბინძურების სტაციონარული წყაროებიდან გაფრქვევისას წრიული განივკვეთის მილში აირჰაერმტვერნარევის საანალიზო სინჯების აღების სქემა

დანართი

მანძილი

ჰაერსატა

სინჯის

წრფეზე

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

200-მდე

2

15

85

200-დან

300-მდე

4

7

25

75

93

300-დან

400-მდე

6

4

15

30

70

85

96

400-დან

550-მდე

8

3

10

19

33

67

81

90

97

550-დან

700-მდე

10

3

8

15

23

34

66

77

85

92

97

12

2

7

12

18

25

36

64

75

82

88

93

98

 დანართი 5

წრიული

აირჰაერმტვრესატარის

200

200-400

400-600

600-800

800-1000

1000-1200

კონცენტრულ

 3

 4

 5

 6

 8

 10

 დანართი 6

დაბინძურების

 დანართი 7